Kleine landschapselementen zijn van grote waarde
In de commissie Leefmilieu van 2 juni werd het belang van kleine landschapselementen geduid. De aanleg ervan wordt dan ook gestimuleerd, maar anderzijds verdwijnen er ook heel wat. Monitoring moet een beter beeld geven van de werkelijke situatie op het terrein.
Er zijn tal van redenen te vinden waarom de voorbije decennia in Vlaanderen veel kleine landschapselementen verdwenen zijn. Sinds 2020 gaat het om 196 km aan kleine landschapselementen en 350 ha aan heide, moeras en vennen. Deze cijfers zijn van de natuurinspectie, maar men kan ervan uitgaan dat er in realiteit nog meer verlies is.
Vlaams minister Jo Brouns (cd&v) duidde in de commissie Leefmilieu op 2 juni dat de cijfers van de natuurinspectie niet gaan over een gebiedsdekkende monitoring van alle kleine landschapselementen in Vlaanderen. Het gaat over terreinvaststellingen waarbij een overtreding werd vastgesteld en waarbij telkens een herstelverplichting werd opgelegd. Het gaat om dossiers waarin de natuurinspectie is opgetreden en waarin herstel werd geëist en opgevolgd, desgevallend ook bestuurlijke dwangsommen.
In dezelfde commissievergadering maakte volksvertegenwoordigster Bieke Verlinden (Vooruit) zich zorgen rond deze evolutie, die zich afspeelt op een moment dat Europa en Vlaanderen net inzetten op natuurherstel. De Europese Natuurherstelwet vraagt om ecosystemen sterker te maken, terwijl zij tegelijk ziet dat waardevolle natuurelementen verdwijnen. Het verdwijnen van dergelijke landschapselementen is in de ogen van Verlinden niet alleen ecologisch problematisch, maar in vele gevallen ook illegaal. Dat er in Vlaanderen de voorbije decennia veel kleine landschappen verdwenen zijn, heeft volgens minister Jo Brouns verschillende oorzaken. Hij vernoemde daarbij ruimtelijke ontwikkelingen, infrastructuur, schaalvergroting, verkeerd beheer en, in bepaalde gevallen, ook illegale verwijdering. Precies daarom maakt de natuurinspectie hier een prioriteit van.
Kwalitatief leefgebied
Minister Brouns zegt dat hij het belang van kleine landschapselementen ten volle erkent. Houtkanten, hagen, heggen, bomenrijen, poelen, knotbomen en andere kleine landschapselementen zijn geen details in het landschap. Ze maken wat hem betreft integraal deel uit van een kwalitatief leefgebied voor tal van soorten, niet alleen in natuurgebieden, maar ook in landbouwgebied, in dorpen en in meer verstedelijkte omgevingen. Hij denkt daarbij aan de boerenlandvogels en de akkerdiversiteit die door deze kleine landschapselementen kunnen worden versterkt.
Kleine landschapselementen zijn ook van belang voor bestuivers, insecten, kleine zoogdieren en amfibieën. Ze verbinden leefgebieden met elkaar en dragen bij aan de groenblauwe dooradering van ons landschap. Daarnaast hebben kleine landschapselementen een belangrijke functie voor de waterweerbaarheid van het landschap. Ze helpen om water vast te houden, afstroming te vertragen, erosie te beperken en de sponswerking van het landschap te versterken. In tijden van zowel droogte als wateroverlast is dat bijzonder belangrijk.
Stimuleren en beschermen
Brouns: “Deze legislatuur bewandelen we verschillende sporen om de aanleg van nieuwe kleine landschapselementen te stimuleren en om bestaande elementen beter te beschermen.” Een eerste spoor is ondersteuning. Via de VLIF-steun (Vlaams Landbouwinvesteringsfonds) voor niet-productieve investeringen worden landbouwers financieel ondersteund bij de aanleg van kleine landschapselementen zoals hagen, heggen, houtkanten en poelen. Via beheersovereenkomsten wordt daarnaast steun voorzien voor het onderhoud en beheer van kleine landschapselementen. Landbouwers kunnen ook via de ecoregeling bufferstroken vergoed worden voor de aanleg van bufferstroken langs kleine landschapselementen. De regionale landschappen en de lokale besturen worden ondersteund via onder meer plattelandsprojecten en collectieve aanplant- en herstelcampagnes.
Beschermde landschapselementen
Als een tweede spoor citeert Brouns responsabilisering. Binnen het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) is er een koppeling tussen steun en de naleving van regels rond het behoud van beschermde landschapselementen. Het vernietigen van beschermde elementen zonder vergunning kan dus ook gevolgen hebben in het kader van de steunvoorwaarden. Daarmee wordt ervoor gezorgd dat landbouwers niet alleen geprikkeld worden om te investeren in kleine landschapselementen, maar ook dat ze geresponsabiliseerd worden om ze in leven te houden. Heel wat landbouwers beheren vandaag de dag al waardevolle landschapselementen en leveren inspanningen voor biodiversiteit, erosiebestrijding en waterbeheer. De uitdaging is om die inspanningen verder te ondersteunen, te verbreden en te versterken. Maar wie beschermde elementen onrechtmatig verwijdert, moet weten dat daartegen wordt opgetreden.
’Early warning’-systeem
Een derde spoor is betere detectie en handhaving. Vandaag start handhaving meestal bij een melding of signalering door een burger, een lokaal bestuur of een andere instantie. Brouns werkt daarnaast aan een digitaal detectiesysteem via satellietbeelden, vergelijkbaar met het early warning-systeem voor historisch permanent grasland, dat sinds 2020 in gebruik is. De bedoeling is om wijzigingen in de aanwezigheid van kleine landschapselementen sneller en systematischer te kunnen detecteren. Op die manier zal men een beter beeld krijgen van effectief verdwenen elementen op het terrein.
Brouns zegt een duidelijke lijn te hanteren: waar landbouwers, lokale besturen, regionale landschappen en terreinbeheerders willen investeren in kleine landschapselementen, kunnen ze terugvallen op maximale ondersteuning. Waar beschermde elementen onrechtmatig verdwijnen, wordt opgetreden en wordt herstel opgelegd.
