“Steun voor milieuvriendelijkere landbouw geeft levenskracht aan geplaagde insecten”

Begin dit jaar luidde de alarmbel voor de insecten. Hun aantallen dalen zienderogen, waarbij sommige soorten zelfs met uitsterven zijn bedreigd. Tot die vaststelling komt Kris Wyckhuys, die samen met zijn collega een uitgebreid onderzoek voerde naar de wereldwijde insectenpopulaties. “We hebben gekeken naar historische vergelijkende studies of langdurige studies, die we vooral terugvonden in Noord-Amerika en Europa,” vertelt Wyckhuys.

Wereldwijd cijfermateriaal

“Deze twee continenten zorgden voor zo’n 80 procent van het beschikbare cijfermateriaal. Maar we namen ook verslagen uit Zuid-Amerika, Afrika, Azië en de Caraïben in onze analyse op. Hoe dan ook blijkt uit alle rapporten dat het aantal onderzochte insecten de laatste decennia drastisch daalt. Bijna 40 procent van de bestudeerde insecten heeft moeilijkheden en velen zijn zelfs met uitsterven bedreigd.”

De resultaten zijn verrassend. “Zo blijkt dat we jaarlijks ongeveer 2,5 procent van de populatieaantallen verliezen. Ook een recent Duits onderzoek naar biomassa toonde aan dat het aantal insecten de voorbije dertig jaar met maar liefst 75 procent daalde. Verleden jaar was er nog een studie die aantoont dat er de voorbije 30 jaar tussen de 80 en 98 procent van de lokale insectenpopulatie in Puerto-Rico’s tropische wouden verdween. Dit betekent dat sinds het einde van de jaren tachtig er nog maar 2% van de bodem-insecten overblijven. Het zijn allemaal verontrustende resultaten.”

Landbouw hoofdrolspeler

In heel wat van deze onderzoeken duikt de landbouw op als een van de hoofdrolspelers. “Maar vergeet niet dat de landbouw sterk afhankelijk is van insecten,” benadrukt Kris Wyckhuys. “Bij insectensterfte kijkt men al vlug naar natuurgebieden en wil men nagaan wat de gevolgen daarvoor zijn. Maar ook de landbouw speelt een cruciale rol. Insecten zijn immers van vitaal belang voor landbouwers. Ze onderbouwen de landbouwproductie en liggen aan de basis van de gewasteelt, door te helpen met bodemverluchting en het recycleren van nutriënten. Insecten helpen verder bij de bestuiving en spelen een belangrijke rol bij de gewasbescherming. Net zoals een kat de muizen bestrijdt, gaan loopkevers of sluipwespjes de bladluizen te lijf. Ze werken dag en nacht, 24 op 7 en dat helemaal gratis. Anders gesteld: ze zijn de trouwste medewerkers op het landbouwbedrijf.”

Ook andere redenen

“Toch zijn er ook buiten de landbouw veel andere factoren die aan de huidige insectendaling meewerken,” merkt Wyckhuys op. “De meeste studies die we onder de loep namen, gaven aan dat verlies van habitat de grootste bedreiging vormt. Het kan dan gaan om verstedelijking, wegenwerken of het kanaliseren van waterlopen. Dat neemt niet weg dat er ook heel wat natuurlijke gebieden en bossen moeten plaats ruimen voor landbouw.”

“Een andere reden waarom insecten verdwijnen, is de vervuiling. Ook hier speelt de landbouw een belangrijke rol, met alle kunstmest en synthetische pesticiden die er in de sector omgaan. Daarnaast zorgt het veelvuldig - en vaak ongericht - gebruik van synthetische insecticiden ervoor dat niet alleen plaaginsecten maar ook ontelbare goedaardige soorten afsterven. Zo verscheen er enkele dagen geleden nog een studie in de VS, die aantoont dat de volledige toxiciteit van landbouwpercelen vijftig keer hoger is dan 25 jaar geleden. Het zijn vooral de ‘zaadomhullingen’ die de bodem vergiftigen.”

Wanneer men in de VS bijvoorbeeld soja plant, dan gebruikt men bij het zaaien al een soort coating. Zaadleveranciers stoppen er een mix van pesticiden, insecticiden, meststoffen en andere zaken in. Zo’n product mag er dan wel mooi en makkelijk uitzien voor de landbouwer. Op die manier vergiftigt hij wel het hele ecosysteem, nog voordat de eerste scheuten van de sojaplanten tevoorschijn komen. Ook voor de vogels is het gebruik van zaadomhullingen nefast. Zo beschreven onderzoekers eerder dit jaar hoe 100 procent van de mussen in de Zwitserse alpenweiden volledig besmet zijn met pesticiden.”

Biologisch

We zouden dus in de landbouw dus af van zoveel mogelijk pesticiden, insecticiden en andere kunststoffen moeten afzweren om de insecten te helpen. Het bedrijf Biobest, dat begon in de Kempen maar ondertussen wereldwijd actief is, zet in op de duurzame productie van hoogwaardige gewassen, waarbij bestuiving en biologische gewasbescherming centraal staan.

“Biobest houdt zich bezig met de productie van nuttige insecten voor de landbouw,” vertelt professor Felix Wäckers, die R&D-directeur is. “Enerzijds kweken we een achttal hommelsoorten, die we inzetten voor de bestuiving. Anderzijds voorzien we een vijftigtal insecten en mijten om plagen te bestrijden. Het merendeel van onze producten wordt ingezet in de conventionele landbouw, en dus niet enkel in de biolandbouw.”

Steeds meer landbouwers zien in dat insecten een doeltreffend en milieuvriendelijk middel kunnen zijn om plagen te bestrijden. “In serres gebruikt men al sinds de jaren tachtig biologische plaagbestrijders,” weet professor Wäckers. “Hier haalt men trouwens ook de hoogste rendementen. Dit toont aan dat de biologische plaagbestrijding en een hoog rendement hand in hand kunnen gaan. De tijd dat deze manier van werken weggezet werd als iets voor ‘geitenwollen sokken boeren’ is stilaan voorbij. Ook bij de hoogtechnologische landbouw spelen biologische plaagbestrijders een alsmaar grotere rol.”

Inheems en uitheems

“Biobest focust op de productie van inheemse soorten, die uitgezet worden om plagen te bestrijden. Op die manier zetten we natuurlijke vijanden uit. Je mag daarbij niet vergeten dat je niet eender welke vijand in eender welk gebied kunt vrijlaten. Wereldwijd zijn er diverse ecosystemen met elk hun specifieke noden en behoeften. Er zijn insecten die cosmopoliet zijn en dus wereldwijd voorkomen. Maar er zijn ook genoeg insecten die enkel goed functioneren in bepaalde oorsprongsgebieden. Daarom focussen de wereldwijde afdelingen van Biobest elk op hun specifieke habitat, omdat er op die plaatsen andere natuurlijke vijanden zijn.”

“Toch kan je als landbouwer niet alleen gaan focussen op inheemse gewassen om uitheems gevaar te vermijden. Dan kan je bijvoorbeeld aardappelen en tomaten meteen van het menu schrappen. Naast de inheemse plagen krijgen we sowieso te maken met uitheemse varianten. Als je in dit geval biologische plaagbestrijders wil inzetten, dan is het heel belangrijk om na te gaan waar de plaag vandaan komt. Zo’n plaag ontstaat doordat insecten via internationaal transport tot bij ons komen. Vervolgens kunnen ze zich snel vermenigvuldigen, omdat ze hier geen natuurlijke vijanden hebben. Die bleven achter in het land van oorsprong.”

“Deze uitheemse insecten komen terecht in een zogeheten ‘enemy free space’,” gaat professor Wäckers verder. “De natuurlijke vijanden die hier beschikbaar zijn kunnen niet snel genoeg inspelen op de nieuwe soort, waardoor er dus mogelijk een uitheemse plaag ontstaat. Soms weten de plaatselijke vijanden zich mettertijd aan te passen, waardoor de uitheemse plaag vanzelf afneemt.”

Groeiende interesse

In andere gevallen kun je overwegen om op zoek te gaan naar de natuurlijke vijanden in het land van herkomst. Door de vijanden uit het oorsprongsgebied naar hier te halen, kan je de plaag mogelijk onderdrukken, maar het introduceren van uitheemse bestrijders kan ook risico’s met zich meebrengen.”

Hoe dan ook, de laatste jaren zitten biologische bestuiving en plaagbestrijders in de lift. En daar zijn verschillende redenen voor, weet prof. Wäckers. “De interesse groeit, inderdaad. Enerzijds zijn er bepaalde bestrijdingsmiddelen die verdwijnen. Wanneer de EU bijvoorbeeld restricties gaat opleggen, dan moet men wel naar alternatieven zoeken. Daarnaast heb je de retailers, die aan producenten opleggen dat er geen restanten van bepaalde producten aanwezig mogen zijn op aangeleverde goederen. Dit houdt in dat die landbouwers minder of zelfs geen chemische bestrijdingsmiddelen kunnen inzetten.”

“Ook economisch gezien kunnen biologische bestrijders een betere optie zijn. In goed uitgekiende systemen laat je één keer per seizoen de natuurlijke vijanden los, die zich vervolgens vestigen in de gewassen en ze ook zullen beschermen. Chemische middelen kosten meer tijd en geld. Je bent dan immers wekelijks in de weer om insectenplagen te bestrijden.”

Evenwicht herstellen

Insecten en landbouwers moeten de toekomst hand in hand tegemoet gaan. Want ondanks dat er nog te veel chemische stoffen in de landbouw circuleren en de insectenpopulatie blijft dalen, is het nog niet te laat om van koers te veranderen.

“We kunnen het natuurlijke evenwicht zeker nog herstellen,” meent Kris Wyckhuys. “Dat neemt niet weg dat het hoog tijd is om maatregelen te nemen om de landbouw milieuvriendelijker te maken. Het is belangrijk dat ook overheden meer gaan inspelen op deze problematiek. Er moeten maatregelen komen die landbouwers in transitie steunen. De overheid moet de sector voldoende vertrouwen en garanties bieden om pesticiden achterwege te laten en zodoende ecologisch-onderbouwde praktijken ten volle een kans te geven.”

Transitie loont

“Bewustwording is essentieel,” benadrukt Kris Wyckhuys verder. “We moeten landbouwers nog meer kennis laten maken met alternatieven zoals biologische bestrijding, en om samen met wetenschappers deze kennis bij te schaven. Sommige belangengroepen, zoals de chemische lobby en de toeleveranciers van bepaalde producten, kunnen deze evolutie mogelijk beïnvloeden of zelfs dwarsbomen.”

“Toch zijn er wereldwijd al voldoende voorbeelden die aantonen dat transitie loont. De meeste landbouwers die ecologisch werken - ook binnen conventionele bedrijven - gaan later ook meer geld verdienen. Deze manier van werken is dus beter voor het milieu, voor de volksgezondheid en voor de landbouwer. Natuurbehoud en het actief beschermen van insecten loont. De overheid kan een steentje bijdragen om dit verder te onderlijnen.”

“Een mentaliteitswijziging is belangrijk”, gaat Wyckhuys verder. “We moeten afstappen van die grote geïndustrialiseerde bedrijven, waarbij we vaak de grootschalige landbouw in de VS als werkmodel nemen. We moeten terugschakelen naar praktijken waarbij diversiteit van planten, insecten, gewassen en organisch materiaal centraal staan. Chemische meststoffen en bestrijdingsmiddelen zijn helemaal niet essentieel. Het zijn de productiesystemen die moeten veranderen, waarbij natuurlijke middelen voorrang kunnen krijgen. Ook omgevingselementen kunnen een positieve invloed hebben op het landbouwgebied. Denk maar aan hagen, bloemenbermen, hooiweiden, veepoelen. Die ogen niet alleen mooi. Ze ondersteunen ook de insecten en bevorderen ‘ecosysteemdiensten’, zoals bestuiving of natuurlijke gewasbescherming.

Insectenvriendelijk

Wie overweegt om over te schakelen op meer milieuvriendelijke landbouw moet hiervoor de tijd, steun en garanties krijgen. Daarom gebeurt elke overschakeling in verschillende fases. “En dat is maar goed ook,” beaamt Wyckhuys. “Een drastische afbouw van kunststoffen zal niet als bij toverslag de winst van de landbouwer omhoog helpen. Een initiële reductie in het rendement van bepaalde gewassen kan voor onzekerheid zorgen, die mogelijk door verzekeringen of andere middelen opgevangen kan worden.”

“Het zou in de conventionele landbouw een grote stap vooruit zijn als we pesticiden kunnen vervangen door biologische producten. Maar er ligt ook een grote verantwoordelijkheid bij de Vlaamse consument. Wanneer die bereid is om iets meer voor ‘insectenvriendelijke’ producten te betalen, kan de landbouw meegroeien. De consument creëert op die manier zelf een vraag naar bijvoorbeeld pesticidenvrije producten, bevordert de transitie en werkt actief mee aan een gezonder en insectenrijker platteland.”

Diversiteit is winst

Wanneer we naar de oorzaken van de klimaatopwarming kijken, dan komt vooral de veeteelt ter sprake. Wat de daling van insecten betreft, wijst de vinger in de richting van de akkerbouw en de tuinbouw. “Dat is ook niet onlogisch,” verklaart Wyckhuys.

“Bij landbouwers die fruit, groenten en akkerbouwgewassen verbouwen worden pesticiden courant gebruikt. Binnen de veeteelt verandert het gebruik van kunstmest de samenstelling van planten in de weide. Daarnaast zorgt ze ervoor dat kleine landschapselementen verdwijnen. Als je dit kunt voorkomen en ook nog eens rotatieschema’s voorziet voor de grazers, dan help je de insecten opnieuw vooruit. Zo zijn er enkele mooie voorbeelden terug te vinden in de VS. Daar bouwt men het gebruik van kunstmest af en roteert men het vee regelmatig binnen een veld van pakweg vijf hectaren, wat de diversiteit van planten en dus ook insecten ten goede komt.”

Nu nog de wil

“Het klopt dat veeteelt alsmaar meer land inpalmt en een nefaste invloed heeft op het klimaat. Maar indien grasland anders beheerd wordt, dan is de invloed van vee op het voortbestaan van insecten relatief klein in vergelijking met de akkerbouw.”

“Hoe dan ook kunnen we met z’n allen ervoor zorgen dat insecten en landbouw in de toekomst beter kunnen samengaan. Ecologische landbouw is zelfs meer winstgevend dan de gangbare praktijken, en kan nieuw (insecten)leven blazen in het Vlaamse platteland. De middelen voor zulke transitie zijn er, enkel de wil ontbreekt soms nog.”

Annick Hus

Meest recent

Meest recent