Vijf jaar risico-enquêtes op varkensbedrijven toont meetbare vooruitgang in bioveiligheid

De gemiddelde scores stijgen langzaam maar zeker, een sterk signaal dat varkenshouders, samen met hun dierenarts, steeds gerichter inzetten op het beperken van het risico op insleep en verspreiding van ziekten. Maar wat zeggen die cijfers nu echt? En vooral: wat heb jij als varkenshouder eraan?

Een verplichting, maar vooral een meerwaarde

Elke verantwoordelijke van een varkensbedrijf is verplicht om jaarlijks een risico-enquête te laten uitvoeren door de bedrijfsdierenarts. De enquête werd in 2021 ingevoerd door het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV) met één duidelijk doel: de bioveiligheid op varkensbedrijven objectief in kaart brengen en gericht verbeteren.

In de praktijk blijkt de enquête veel meer te zijn dan een administratieve verplichting. Ze is een concreet werkinstrument dat jou als varkenshouder samen met je bedrijfsdierenarts inzicht geeft in de belangrijkste risicofactoren voor insleep en verspreiding van ziekteverwekkers, de sterke punten die je al goed onder controle hebt en de verbeterpunten waar je vaak met relatief eenvoudige middelen winst op kunt boeken. Denk bijvoorbeeld aan de aanvoer van levende dieren, een van de grootste risicofactoren op insleep van ziektekiemen. Maar ook personen – medewerkers, bezoekers én de veehouder zelf – spelen een belangrijke rol. Door de resultaten van de enquête samen te bespreken met je dierenarts, krijg je een heldere basis om doelgericht de bioveiligheid op je bedrijf naar een hoger niveau te tillen en om zo je bedrijf beter te beschermen tegen infectieziekten.

Duidelijke vooruitgang

Na het invullen van de enquête ontvangt elk bedrijf 3 scores:

• een algemene bioveiligheidsscore,

• een score voor externe bioveiligheid: in welke mate neemt het bedrijf maatregelen die voorkomen dat ziektekiemen het bedrijf binnenkomen,

• een score voor interne bioveiligheid: hoe scoort het bedrijf op maatregelen die de verspreiding van ziektekiemen binnen het bedrijf tegengaan.

Over alle edities heen zien we een duidelijke stijging van deze scores (figuur 1). Dat bevestigt dat veel varkenshouders hun bioveiligheidsmaatregelen jaar na jaar verfijnen.

Tegelijk daalde het aantal varkensbedrijven. Opvallend is dat veel van de bedrijven die na de eerste enquête in 2021 de laagste scores haalden (in totaal 50 bedrijven) intussen zijn gestopt. Van deze 50 bedrijven hebben er nog slechts 19 de audit voor een vierde keer laten uitvoeren. De stijging van de gemiddelde score is dus deels het resultaat van die afname, maar vooral het resultaat van de blijvende inspanningen van de actieve bedrijven die zich bewust blijven verbeteren.

Hygiënesluis heeft groot effect

Personen vormen een belangrijk risico op insleep van ziektekiemen. Daarom blijft correct en bioveilig omgaan met erfbetreders een cruciaal aandachtspunt voor een succesvolle aanpak van je bioveiligheidsmaatregelen.

Sommige maatregelen om het risico op insleep via personen te beperken, zijn niet alleen sterk aanbevolen, maar ook wettelijk verplicht (KB van 18 juni 2014 betreffende de maatregelen ter voorkoming van aangifteplichtige varkensziekten). Deze wetgeving bepaalt dat elk varkensbedrijf moet beschikken over een hygiënesluis waarlangs elke bezoeker het bedrijf betreedt, en dat bedrijfskledij en -schoenen verplicht zijn voor bezoekers. De cijfers tonen aan dat de meeste bedrijven dit zeer goed toepassen (figuur 2):

• 100% van de bedrijven laat bezoekers zich aanmelden voordat ze de stallen betreden. Dit is een belangrijke maatregel, omdat zo wordt vermeden dat bezoekers ongecontroleerd en zonder de nodige voorzorgsmaatregelen toegang krijgen tot de stallen.

• Meer dan 93% beschikt over een hygiënesluis.

• 93% van bedrijven geeft in de laatste risico-enquête aan dat bezoekers verplicht hun handen moeten wassen en ontsmetten vooraleer ze de stallen betreden. Dat is een behoorlijke stijging ten opzichte van de allereerste enquête, waarbij dit slechts op ongeveer 78% van de bedrijven het geval was.

• Meer dan 99% voorziet bedrijfskledij en -schoenen voor bezoekers, wat ook een lichte stijging inhoudt ten opzichte van de eerste risico-enquête (96%).

Hier ligt nog groeipotentieel

Een hygiënesluis hebben met bedrijfskledij en -schoenen is één ding, ze correct gebruiken is minstens even belangrijk (figuur 3). Het principe is eenvoudig: bezoekers komen binnen in de publieke of ‘vuile’ zone, waar eigen kledij en schoenen nog zijn toegelaten. De eigen kledij wordt uitgedaan en handen worden gewassen en ontsmet. Pas daarna betreedt men de bedrijfseigen of ‘propere’ zone, waar de bedrijfskledij en -laarzen worden aangetrokken. De strikte scheiding tussen de ‘vuile’ en ‘propere’ zone is cruciaal om te vermijden dat kiemen vanuit de publieke zone in de stal of op de bedrijfseigen materialen terechtkomen.

Toch geeft slechts 22% van de varkensbedrijven aan dat hun hygiënesluis volgens dit principe is ingericht. Dit betekent dat er voor veel bedrijven nog verbetering mogelijk is om het risico op insleep via personen te verlagen. Het goede nieuws is dat een correcte indeling geen grote investering hoeft te zijn. De enige voorwaarde is dat de ruimte 2 toegangen heeft: één naar de publieke zone waarlangs personen het bedrijf binnenkomen en één naar de stallen. Een simpele bank kan al dienen als duidelijke fysieke scheiding tussen beide zones. Dit is precies het soort verbeterpunt dat tijdens de risico-enquête samen met de dierenarts concreet kan worden aangepakt.

Vergeet jezelf en je medewerkers niet

Niet alleen bezoekers, maar ook medewerkers en de veehouder zelf kunnen ziektekiemen binnenbrengen. Het is dus belangrijk dat zij dezelfde voorzorgsmaatregelen nemen als bezoekers. Het goede nieuws: meer dan 95% van de bedrijven past deze bioveiligheidsmaatregelen al toe op het eigen personeel. Dat is een positieve evolutie die toont dat bioveiligheid steeds meer een vaste reflex wordt op de bedrijven.

Bouwen aan een weerbare sector

De jaarlijkse risico-enquête blijft een waardevol hulpmiddel om de bioveiligheid op je bedrijf objectief te evalueren en stap voor stap te verbeteren. Door de enquête samen met je bedrijfsdierenarts in te vullen en te bespreken, haal je er maximaal voordeel uit – niet alleen om te voldoen aan de verplichtingen, maar vooral om je bedrijf beter te beschermen.

Blijf dus ook de komende jaren inzetten op deze samenwerking. Zo bouwen we samen aan een bioveilige, weerbare en toekomstgerichte varkenssector.

DGZ

Heb je vragen over de risico-enquête of over bioveiligheidsmaatregelen in het algemeen? Neem dan contact op met de helpdesk van DGZ (helpdesk@dgz.be of 078 05 05 23) of kom tijdens de Agridagen langs op onze stand nr. 2415 in hal 2.