ILVO bundelt wetenschappelijke inzichten over zonevreemde functies in beleidsadvies

ILVO-onderzoekers Anna Verhoeve en Elke Vanempten hopen met het beleidsadvies het publieke debat over landbouwhoeves – dat regelmatig opflakkert – met onderzoek en inzichten te onderbouwen.

Platteland verstedelijkt

De laatste decennia daalde het aantal actieve landbouwers in Vlaanderen sterk. Hierdoor hebben al meer dan 20.000 hoeves en agrarische sites bij verkoop hun landbouwfunctie verloren. Tegelijk vinden startende landbouwers steeds moeilijker een geschikte en betaalbare plek om hun bedrijf uit te bouwen. Vaak krijgen de vrijkomende sites in de praktijk immers een zonevreemde invulling, zoals wonen, niet-agrarische economische activiteiten of recreatie. Daarbij hoort ook vaak extra verharding, tuininrichting en privaat gebruik van de omliggende landbouwgrond.

“Het resultaat is een sluipende en cumulatieve verstedelijking van de open ruimte. Gemiddeld wordt ongeveer 30% van de agrarisch bestemde ruimte niet meer gebruikt door professionele landbouwers. Dat fenomeen zien we zelfs in de meest rurale Vlaamse gemeenten. Door de stopzettingsdynamiek in de landbouw zal die verstedelijking alleen nog maar in snelheid toenemen”, zegt Anna Verhoeve, ruimtelijk onderzoeker bij ILVO.

Toenemende druk op landbouw

De impact op landbouw is een toenemende economische, ruimtelijke en sociale druk. Die vertaalt zich vooral in concurrentie op de vastgoedmarkt en stijgende prijzen, structureel verlies aan beschikbare landbouwgrond (al dan niet in eigendom), verdere versnippering van percelen – wat de leefbaarheid van landbouwbedrijven onder druk zet – en conflicten of hinder in de omgang met nieuwe plattelandsbewoners.

Beleidskader biedt onvoldoende houvast

In de nota wijzen de ILVO-onderzoekers ook op systeemfouten die beter doen begrijpen waarom het huidige beleidskader onvoldoende houvast biedt en vastloopt tussen ‘te streng’ en ‘te soepel’.

“Opvallend is dat de Vlaamse regering via diverse uitzonderings- en overgangsbepalingen zelf de wettelijke mogelijkheden heeft gecreëerd voor zonevreemd gebruik en eigendom van agrarische sites. Het wettelijk kader heeft hierdoor onbedoeld bijgedragen aan de structurele verstedelijkingsdynamiek in de landbouwruimte. Recente verstrengingen proberen die trend af te remmen, maar tegelijk zien we dat een verbod op zonevreemde functies enkel leidt tot stilstand en kapitaalsdevaluatie. Agrarisch hergebruik wordt er zelden door gerealiseerd”, zegt Anna Verhoeve.

Concrete beleidsadviezen

Als alternatief voor een eenzijdige verstrenging of versoepeling pleiten de onderzoekers voor een samenhangend ruimtelijk en landbouwkundig beleidskader dat gebiedsgericht richting geeft aan een duurzaam hergebruik van eigendommen in de landbouwruimte. Het uitgangspunt hierbij is het versterken van de toekomstperspectieven voor jonge landbouwers en starters, het vrijwaren van de open ruimte als belangrijke klimaatbuffer en het actief inzetten van zonevreemd hergebruik als hefboom voor maatschappelijke doelen, binnen duidelijke randvoorwaarden.

Ze formuleren 5 concrete beleidsadviezen waarin ze ook enkele debatwaardige vragen formuleren. De principes zijn:

- Agrarisch hergebruik is de prioriteit waar het zinvol is;

- Zonevreemd gebruik kan enkel waar de locatie het toelaat en er geen extra grondinname bij komt kijken;

- Sloop en ontharding worden erkend en ondersteund als reële opties, omdat het in bepaalde contexten de meeste kansen biedt voor herstel en ontsnippering van de open ruimte.

“Alleen door een duidelijk en samenhangend beleidsmatig kader te creëren dat toekomstperspectieven biedt aan alle sites, kan Vlaanderen de open ruimte vrijwaren, het functioneren van de landbouw versterken en tegelijk inspelen op bredere maatschappelijke opgaven rond waterbeheer, leefkwaliteit en natuurontwikkeling”, zegt ILVO-directeur en ruimtelijk onderzoeker Elke Vanempten.

Meer informatie

Je kan het hele beleidsadvies ‘Zonevreemde functiewijzigingen in de Vlaamse landbouwruimte’ hier lezen.

ILVO