Beleidsmakers luisterden maar met half oor naar boerenprotesten

Duizenden boeren kwamen begin 2024 massaal uit straat uit ontevredenheid met de huidige situatie in de landbouw. Hun kreten klonken dan wel luid, en de landbouwbonden achter de betogingen kregen hún boodschap wel over naar bijvoorbeeld de media, maar er was tot nu toe nog maar weinig inzicht in waarom de individuele boer op straat kwam.

Een groep onderzoekers onder leiding van de universiteit van Göttingen brengt daar nu verandering in met een recente studie in het wetenschappelijke tijdschrift Food Policy.

200 Belgische deelnemers

Meer dan 2.200 boeren uit ons land, Duitsland, Frankrijk en Nederland konden hun ei kwijt. Een online survey werd bijvoorbeeld in België verspreid kort na de boerenprotesten van 2024, waar in totaal net geen 200 boeren aan meededen.

De onderzoekers vroegen de boeren om de redenen voor hun protest zelf uit te leggen in hun eigen woorden, zonder hen te beperken tot voorgekauwde keuzemogelijkheden. “Met deze aanpak kunnen we vastleggen wat boeren zelf het belangrijkst vinden, in plaats van wat beleidsmakers of belangengroepen veronderstellen”, legt Doris Läpple van de universiteit van Göttingen uit.

Diverse klachten

Een analyse van hun antwoorden bevestigt een grote verscheidenheid aan protestredenen. Boeren hadden elk hun reden(en) om tot actie over te gaan.

De onderzoekers konden wel grote lijnen trekken tussen de landen (zie figuur 1). Zo klagen Duitse boeren het meest over overmatige administratie – ze besteden zo’n 30 dagen aan administratieve taken per jaar in vergelijking met 16 uur in België.

In Frankrijk zijn de boeren vooral bezorgd over hun slechte financiële situatie, net zoals in België. Maar in België drijven in vergelijking met de andere landen in de studie meerdere klachten naar boven als de belangrijkste. Onze boeren klagen ook over een teveel aan regeltjes (red tape), een gebrek aan toekomstperspectief, milieuwetgeving (zoals het stikstofdecreet in Vlaanderen) en ontevredenheid met het beleid – met bijvoorbeeld toenmalige minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) als kop van ’t jut. In Nederland focussen de verzuchtingen zich vooral op de politiek.

In vergelijking met artikels in de media en de communicatie van boerenorganisaties komt milieuwetgeving niet als belangrijkste klacht naar boven drijven in dit onderzoek, volgens de onderzoekers omdat ze hun onderzoek rechtstreeks baseren op de mening van boeren.

Kloof tussen protest en beleid

De onderzoekers vergeleken vervolgens de klachten van de boeren met de politieke reacties op de boerenprotesten. Beantwoorden die wel met de noden op het terrein, of is er sprake van een mismatch?

“We stellen vast dat belangrijke klachten, zoals bureaucratie en financiële druk, veel aandacht kregen”, schrijven de onderzoekers in de paper. Daarentegen zien ze dat milieukwesties door sommige beleidsmakers onevenredig veel aandacht krijgen in vergelijking met de andere eisen van boeren.

In België gaven politici bijvoorbeeld maar weinig aandacht aan de regeltjesdruk die boeren ervaren en het gebrek aan toekomstperspectief, in vergelijking met maatregelen om de administratieve overlast te verlichten, om boeren financieel te ondersteunen en om milieuwetgeving te dereguleren.

Het valt de onderzoekers dan ook op hoe belangengroepen teveel focussen op de symbolische strijd tegen milieuwetgeving – Boerenbond blijft bijvoorbeeld pleiten voor het schrappen van (Europese) milieuregels – en dat (extreem)rechts de boerenwoede capteren voor hun eigen politieke doeleinden.

“Onze resultaten benadrukken het risico van een te simplistische voorstelling van de protesten van boeren”, zegt Läpple. “Een betere afstemming tussen de werkelijke zorgen van boeren en beleidsmaatregelen zou de spanningen kunnen helpen verminderen en het landbouwbeleid op de lange termijn effectiever kunnen maken.”

Politiek bleef doof

Natuurpunt stelt het nog net iets scherper in een reactie op de studie. “De politiek heeft niet geluisterd naar de boerenprotesten, maar voor de gemakkelijke weg gekozen. Terwijl boeren de straat opgingen voor een eerlijk inkomen en een toekomstperspectief met rechtszekerheid, reageerden beleidsmakers hoofdzakelijk door milieuregels te schrappen.”

Politici kozen de weg van de minste weerstand. “Natuurregels afzwakken kost hen namelijk niets, terwijl de macht van de agro-industrie aanpakken wél politieke moed vraagt.” Het resultaat is dat zowel de boer als de biodiversiteit en het klimaat blijven achteruitgaan. “Het demoniseren van natuur helpt de boer niet vooruit, maar is een zwaktebod van beleidsmakers die weigeren de structurele weeffouten in ons landbouwsysteem aan te pakken.”

Boeren zullen dan ook op straat blijven komen zolang beleidmakers de dieperliggende problematieken niet aanpakken.

Thor Deyaert