Finse varkensboer coupeert de staarten van zijn 100.000 biggen niet

Nabij Turku heeft Timo Heikkilä een varkensboerderij met 3.500 zeugen, die meer dan 100.000 biggen per jaar kweekt, of 5% van alle biggen in Finland. Timo is dus geen kleinschalige varkenshouder, maar tegelijkertijd beheert hij het grootste varkensbedrijf ter wereld waar varkens hun hele staart houden.

Daarmee is hij geen uitzondering in de Finse varkenshouderij. Sinds 1 januari 2003 is het couperen van varkensstaarten verboden in Finland, na een overgangsfase van maar 50 dagen. “We waren ontevreden. We konden niet begrijpen waarom niet iedereen in de Europese Unie aan dezelfde wetten onderworpen is.”

Gek genoeg is er een uniforme wet in de EU over varkensstaarten. Sinds 1994 verbiedt de EU het routinematig couperen van varkensstaarten uit bezorgdheid voor het welzijn van de varkens. Tot nu toe slagen enkel Zweden en Finland erin om die richtlijn om te zetten in de praktijk. Tegen 2030 plannen Denemarken en Nederland hun eigen verbod.

Finland importeerde vorig jaar circa 22 miljoen kg varkensvlees, onder meer van lidstaten die zich niet aan Europese dierenwelzijnsregels houden. “Door de Europese vrijhandelszone kan er vlees in de winkel liggen waarbij, mocht ik het geproduceerd hebben, ik de wet had overtreden”, zegt Timo. “Er zijn regels, maar het kan niemand iets schelen of ze zich eraan houden of niet.”

Staartbijten door stress

Varkenshouders couperen de staarten van biggen om staartbijten te voorkomen, al kan er nog steeds bijtschade optreden bij gecoupeerde staarten. “Het is te eenvoudig om te stellen dat varkens met intacte staarten een beter welzijn hebben dan varkens met gecoupeerde staarten. Dat is niet het geval als die varkens het slachtoffer worden van bijtgedrag”, aldus Suzy Van Gansbeke van het Agentschap Landbouw en Zeevisserij. Biggen kauwen op de staarten van andere biggen als ze stress ervaren door slechte omstandigheden. Dat kan leiden tot pijnlijke wonden en infecties.

Waarom biggen bijten op de staarten van andere biggen heeft verschillende oorzaken, legt ILVO-onderzoeker Liesbeth Van Damme uit. “Dat kan gaan van suboptimale huisvestingscondities, een slecht klimaat met bijvoorbeeld te hoge ammoniakconcentraties, problemen met de voeding en watervoorziening, de gezondheid van dieren…”

Als een varkenshouder staartbijten kan stoppen in zijn stallen, hoeft hij niet meer te couperen. In Finland komt staartbijten gemiddeld maar 2 tot 2,5% voor, wat gecontroleerd wordt op de slachtlijn door gecertificeerde keuringsartsen.

Een blij varken bijt niet

“Een blij varken bijt niet op staarten”, aldus Timo. Om zijn varkens gelukkig te maken, treffen hij en zijn team van 25 personeelsleden veel preventieve maatregelen. Zoveel mogelijk risico’s op staartbijten pakt hij op voorhand aan.

Om te beginnen zet Timo in op verrijkingsmateriaal. “We gebruiken stro en papier, maar vooral stro. Dat geeft de dieren iets te doen en geeft hun vezels voor hun voedingsbehoeften. Op onze boerderij kan elk varken zelf beslissen hoeveel stro het wil.” Verder gebruiken ze ook rubberen stokken en touw als speelmateriaal voor de biggen. Twee derde van de opfok gebeurt in vrijloopkraamhokken, waardoor de biggen en de zeug meer ruimte krijgen.

Niet alleen de samenstelling van het voer is belangrijk, maar ook de manier waarop het wordt gegeven. Op de Heikkilä-boerderij geven ze vloeibaar voer aan de biggen in een lange trog. Dat is de enige manier om ze tegelijkertijd te laten eten. Zo blijven de varkens rustig en bijten ze elkaar minder, aldus Timo.

“Varkens zijn gevoelig voor alles wat de luchtkwaliteit beïnvloedt: temperatuur, wind, ammoniak. Ventilatie is daarom heel belangrijk, al moeten we in Finland rekening houden met een sterk variërende buitentemperatuur van tussen -30 en +30 °C.” Het hele jaar door moeten de varkenshokken van pasgeboren én gespeende biggen verwarmd worden. “De temperatuurcurve voor ventilatie wordt aangepast aan de groei van de varkens.” Een warmtepomp koelt de leidingen met drijfmest en verwarmt het varkenshok. “Door drijfmest te koelen, nemen ook het vochtigheids- en ammoniakniveau af.” De kraamhokken en de varkenshokken voor gespeende biggen en de gelten zijn voor de helft bedekt met een roostervloer. Dat beperkt de ammoniakuitstoot nog verder. Daarnaast neemt de varkensboer nog andere maatregelen die de ventilatie van de hokken regelen.

“Zoals je ziet, heeft het niks te maken met veedichtheid. Je moet je stal goed inrichten en beheren. Mensen denken altijd aan minder dieren, maar dan verlies je uiteindelijk geld.”

Achterpoortje in de wet

Bijna alle staarten van gangbaar gehouden varkens worden gecoupeerd in Vlaanderen, al bestaan er geen betrouwbare cijfers. Incidenten van staartbijten en het aantal hele staarten worden niet systematisch bijgehouden.

Vooralsnog lukt het Vlaanderen dus niet om systematisch staarten couperen in de gangbare varkenshouderij uit te bannen, al is het in principe verboden. “Een achterpoortje in de wetgeving maakt routinematig couperen mogelijk”, aldus Van Damme. “Als een varkenshouders alles heeft geprobeerd om couperen te vermijden, mag het toch.”

Couperen mag enkel gebeuren wanneer er aanwijzingen zijn van letsels door staartbijten én als de varkenshouder maatregelen neemt om staartbijten te voorkomen. Technisch gezien is het dus verplicht om een risicoanalyse op staartbijten uit te voeren en je bedrijf zo staartvriendelijk mogelijk te maken.

Sinds februari bestaat de ‘Scan Risico Bijtgedrag’ waarmee je inzicht krijgt in de risicofactoren voor bijtgedrag op het varkensbedrijf, maar een wettelijke verplichting om die in te vullen is er niet. Wel moet een varkenshouder regelmatig het verrijkingsmateriaal evalueren, maar dat is maar één aspect van bijtgedrag. Met de wettelijke minimumbezettingsdichtheid zitten varkens nog te veel op elkaars kap om staartbijten te voorkomen. Niemand ziet erop toe dat Vlaamse varkenshouders werken aan staartbijten.

Er bestaat dus het risico dat de Europese Commissie een inbreukprocedure start tegen België, omdat we routinematig couperen nog oogluikend toestaan. Tot nu toe lijkt er weinig enthousiasme voor bij de Commissie, en beperkt ze zich tot voorlichtingscampagnes om lange staarten aan te moedigen.

Te duur

Toch blijkt er volgens het Agentschap geen breed draagvlak te bestaan om de wetgeving aan te passen. “Niemand wil staarten couperen als dat niet nodig is, maar anderzijds wil niemand een bloedbad”, aldus Van Gansbeke, die schrik heeft voor uitbraken van staartbijten. Toch geeft ze toe dat de overheid meer had kunnen inzetten op het afdwingen van de wetgeving. “Hadden de uitzonderingen op het verbod er niet gestaan, dan waren er waarschijnlijk ernstige gevallen geweest van staartbijten. Maar dan waren we nu misschien niet meer aan het couperen.”

Er is dan ook geen wortel of stok om varkenshouders in gang te zetten. “De wetgeving laat het toch nog toe en er zijn geen afnemers of overheid die de meerkost compenseren met een premie.”

De slechte marges in de varkenshouderij zijn de crux van het probleem in Vlaanderen. Staarten heel houden kost nu eenmaal meer dan couperen. “Als je stopt met couperen, is er meer plaats nodig voor een ziekenboeg en afzonderingsruimtes als er zich toch bijtincidenten voordoen. Dat zijn lege plaatsen die niet bezet kunnen worden”, aldus Van Damme. Ook helpt het als varkens meer plaats krijgen in de hokken en moet de stal aangepast worden van volrooster naar halfrooster. Het komt neer op een serieuze investeringskosten. “Dat is niet haalbaar voor de gemiddelde varkenshouder.”

VLIF-steun kan helpen om een deel van de investeringskosten voor stalaanpassingen te recupereren. De claim antistaartbijten is nog niet zo bekend: het is sinds 2023 maar 149 keer aangevraagd.

De stikstofwetgeving in Vlaanderen straft intacte staarten ook af. “Het is onmogelijk voor een varkenshouder om zijn varkens dubbel zoveel oppervlakte te geven, want dan is hij in strijd met zijn vergunning”, merkt Van Gansbeke op.

Naast een initiële investeringskosten, liggen de werkingskosten hoger wanneer een varkenshouder varkens met intacte staarten houdt. “Controlerondes duren bijvoorbeeld veel langer. Je moet elk individueel varken in de gaten houden of het geen bijtgedrag vertoont.”

In tegenstelling tot Finland concurreren Vlaamse varkenshouders met de wereldmarkt. In Finland produceren varkenshouders voor de binnenlandse markt, waardoor het makkelijker is om met distributiekanalen afspraken te maken over eventuele premies. Finse varkenshouders krijgen ook meer voor hun varkens, in Timo’s geval onder meer door een voordelige coöperatiestructuur.

Tot slot steunt de Finse overheid haar varkenshouders financieel. Naast investeringssubsidies en jaarlijkse premies voor vrijloopkraamhokken, krijgen Finse varkenshouders subsidies voor hele staarten als er minder dan 5% staartbijtincidenten vastgesteld worden in slachthuizen.

Biologische varkenshouderij

Behalve een ‘heel sporadische uitbraak’ van staartbijten hebben Vlaamse biologische varkenshouders er geen last van, vertelt Liên Romeyns van BioForum. “Biologische varkenshouders werken systemisch, ze zorgen ervoor dat gans het systeem bijdraagt aan het natuurlijke gedrag van de dieren. Dat vermindert de stress en neemt veel risicofactoren weg.” Biovarkens krijgen meer ruimte, voldoende strooisel, kunnen naar buiten… “Varkens zijn intelligente dieren. Ze moeten bezig zijn en genoeg ruimte krijgen.”

Gecoupeerde staarten zijn verboden in de biologische varkenshouderij en dat wordt strikter gecontroleerd. “Enkel dieren met staartschade mogen gecoupeerd worden, en alleen na goedkeuring door het controleorgaan. Maar meestal worden potentiële staartbijters in een vroeger stadium aangepakt door het dier uit de groep te nemen. Ik werk al 3 jaar in de biologische varkenshouderij en heb nog nooit een gecoupeerde staart gezien.”

Begin doordacht en kleinschalig

Ondanks de moeilijkheden is er toch veel bereidwilligheid onder gangbare Vlaamse varkenshouders om aan staartbijten te werken, zegt Van Damme. “Veel varkenshouders dragen trots in het respecteren van de integriteit van hun dieren en willen dus niet per se couperen.”

Om de knelpunten waar varkenshouders op botsen bij lange staarten aan te pakken, startte ILVO samen met 6 varkenshouders in 2023 een kleinschalig proefproject op, met wisselende resultaten. “Op het ene bedrijf ging het goed, op een ander gaven lange staarten dan weer problemen.” Het Varkstaart-project is in juni afgelopen, er volgt nog een praktische gids om zelf aan de slag te gaan.

Mochten varkensbedrijven willen experimenteren met lange staarten, dan raadt Van Damme aan om kleinschalig en doordacht te beginnen. “Pak de risicofactoren op staartbijten aan voordat je begint met lange staarten.” Verrijkingsmateriaal is laaghangend fruit voor varkenshouders die staartbijten willen aanpakken. “Hokverrijkingsmateriaal wordt vaak ingezet om bijtgedrag te minderen, maar er kan nog meer. Evalueer regelmatig of het nog steeds geschikt is.”

Van Gansbeke benadrukt dat stoppen met couperen tijd vraagt en een proces is van vallen en opstaan. “Er bestaat geen receptenboek dat voor alle bedrijven werkt. Het zal even duren voordat je een methode hebt ontwikkeld die werkt voor jouw bedrijf.”

Trots op zijn varkens

Timo geeft gerust toe dat staarten heel houden meer geld kost. Zelfs in Finland krijgt hij maar een deel van de kosten terugbetaald. Hij begrijpt ook dat veel Europese collega’s lange varkensstaarten een enorme uitdaging vinden.

Toch wil hij iedere varkenshouder aanmoedigen om zich bij hem aan te sluiten. “De lange staarten maken ons trots op onze dieren en op onze productie. We krijgen nu ook het respect van onze bevolking. Ze begrijpen wat we doen en weten dat we het beter doen dan in veel andere landen”, aldus Timo. “Uiteindelijk zal jij ook trots zijn op het welzijn van je dieren. Varkens met lange staarten zijn een goede aanwijzing dat de dieren helemaal in orde zijn. Ik ben er trots op dat mijn varkens een gelukkig leven leiden.”

Thor Deyaert