Bioveiligheid is de hoeksteen van een gezond varkensbedrijf

Hoe goed een vaccin ook is, het levert pas echt maximaal resultaat op als de basis – een strakke hygiëne, doordachte looplijnen en oog voor detail – op orde is. Wat betekent dit concreet voor de varkenshouder? We geven een overzicht van de belangrijkste inzichten én praktische lessen van de stalvloer.

Vaccins: een sterke bondgenoot, maar geen wondermiddel

De verwachtingen rond nieuwe vaccins zijn vaak hooggespannen. Zeker als het gaat om Afrikaanse varkenspest (AVP), kijken varkenshouders wereldwijd reikhalzend uit naar een definitieve oplossing. Op het congres werd echter benadrukt dat we voorzichtig moeten blijven. In Azië worden inmiddels de eerste levende AVP-vaccins op commerciële schaal gebruikt. De eerste resultaten laten zien dat vaccinatie de sterfte kan terugdringen, maar er zijn grote risico's.

Onderzoekers waarschuwen voor het gevaar van 'recombinatie': de kans dat een verzwakt vaccinvirus zich mengt met een wilde stam en zo een nieuwe, onvoorspelbare variant vormt. Bovendien zijn de veiligheid bij drachtige zeugen en de overdracht van antistoffen via de biest nog niet onder alle omstandigheden opgehelderd. Een veilig AVP-vaccin staat voor de Europese markt dus nog niet direct voor de deur.

Het signaal naar de praktijk is helder: we kunnen niet louter vertrouwen op toekomstige vaccins om de ziektedruk te verlagen. De belangrijkste verdedigingslinie tegen AVP én de insleep van andere infecties blijft externe bioveiligheid. Het virus aan de poort weren door direct en indirect contact met wilde everzwijnen strikt te vermijden, streng gebruik van een hygiënesluis, veetransporten gecontroleerd reinigen en risicovol voer of strooisel weren, levert direct resultaat op.

Steeds betere technieken voor snelle opvolging van PRRS

PRRS blijft een van de meest kostelijke infecties in de stal. Het virus verandert voortdurend, met opkomende, agressievere varianten die zorgen voor forse vruchtbaarheidsproblemen en ademhalingsklachten bij biggen.

Omdat snelle detectie cruciaal is, verschuiven de wetenschap én de praktijk steeds meer naar diervriendelijke en efficiënte groepsbemonstering. Bloedprikken bij individuele biggen geeft veel stress en kost tijd. Tegenwoordig zijn er slimmere methoden om de infectiedruk op koppelniveau te volgen.

Een ingeburgerde en beproefde methode op veel bedrijven zijn speekseltouwen. Door een katoenen touw op te hangen in een hok verzamel je eenvoudig speeksel van een hele groep varkens. Dit geeft een snel beeld van de aanwezige kiemen in die afdeling.

Wetenschappers onderzoeken ook voortdurend nieuwe manieren om kiemen op te sporen zonder levende dieren te belasten. Een voorbeeld daarvan is het verzamelen van weefsel van doodgeboren biggen. Omdat zwakke of doodgeboren biggen vaak de eerste dragers zijn van een infectie, biedt PCR-onderzoek op dit materiaal potentie voor vroege bewaking in de kraamstal.

De diagnostiek wordt steeds toegankelijker. Door routinematig te testen, spoor je een sluimerende infectie op vóór er grote klinische schade is en kun je samen met jouw dierenarts de aanpak op tijd bijsturen.

Bewijzen uit de praktijk

Hoe bioveiligheid zich in de praktijk vertaalt naar meetbare resultaten, werd onderbouwd met concrete casestudy’s, die door verschillende onderzoekers en dierenartsen op het congres werden gepresenteerd. We geven enkele voorbeelden.

Digitale looplijnen Op een vermeerderingsbedrijf met terugkerende PRRS-problemen werden de looproutes van stalpersoneel digitaal in kaart gebracht. De ‘stille verspreiders’ werden op die manier ontmaskerd, want wat bleek? Verzorgers liepen ongemerkt regelmatig vanuit de afdeling met zieke biggen terug naar de kraamstal om spullen te pakken. Door de looplijnen aan te passen – van jong naar oud en van schoon naar vuil – en door vaste afdelingskleding in te voeren, werd de interne overdracht van het virus gestopt. De meeste infecties vliegen immers niet door de lucht, maar lopen mee op laarzen, kledij en handen.

Luchtfiltratie op fokbedrijven Een langjarige studie bij fok- en KI-bedrijven toonde aan dat overdruk- of onderdruksystemen met luchtfilters het aantal nieuwe PRRS-besmettingen met meer dan 80% verminderden. Hoewel filtratie een flinke investering vraagt, voorkomt het op lange termijn enorme schade door productieverlies.

PRRS-beheersing op de KI Bij een acute PRRS-besmetting op een beerstation voorkwam een snelle lockdown erger. Door dagelijkse PCR-testen op sperma en speeksel te combineren met een directe stop op het verplaatsen van beren en een strenge interne bioveiligheid, bleef de besmetting beperkt tot één afdeling. Het station was snel weer aantoonbaar vrij, zonder dat het hele bestand geruimd hoefde te worden.

Eradicatie van varkensdysenterieBrachyspira hyodysenteriae veroorzaakt zware groeivertraging en diarree. Een succesvolle aanpak combineerde een gerichte behandeling met een strak reinigings- en desinfectieprotocol. Afdeling na afdeling werd grondig gereinigd en ontsmet met voldoende droogtijd. Door materiaal, kledij en laarzen strikt per afdeling te scheiden, werd het bedrijf duurzaam vrij van dysenterie zonder volledige leegstand.

Gedragsverandering op je bedrijf

Gedragsverandering bleek op IPVS een belangrijk thema. Bioveiligheid faalt zelden omdat regels ontbreken, maar wel omdat het in de dagelijkse hectiek lastig is om vaste gewoontes te doorbreken. Aan de hand van het ADKAR-model zie je wat er nodig is om bioveiligheid op je eigen bedrijf te laten slagen.

Awareness (inzicht) Je moet overtuigd zijn van het nut op jouw bedrijf. Vraag je dierenarts niet enkel om algemene adviezen, maar om een concrete analyse: "Welke kiem waart hier rond en wat kost me dat op jaarbasis?"

Desire (motivatie) Een protocol werkt pas als het werkbaar is. Maak de hygiënische route de meest logische en makkelijke optie; zodra handelingen te omslachtig zijn, verwatert de naleving snel.

Knowledge (kennis) Maak afspraken zichtbaar met duidelijke instructies op de staldeuren. Gebruik de expertise op de stalvloer en benut je dierenarts als klankbord voor complexe gezondheidsvraagstukken.

Ability (middelen) Maak het correct handelen zo eenvoudig dat het de logische standaard wordt. Vraag leveranciers om praktische hulpmiddelen zoals laarzenrekken of gekleurd materiaal per afdeling, en zorg ervoor dat hygiëneproducten altijd binnen handbereik klaarstaan.

Reinforcement (opvolging) Houd het beleid levend. Loop halfjaarlijks met de dierenarts of adviseur door de stal om opgebouwde bedrijfsblindheid tijdig te doorbreken en om afspraken aan te scherpen.

Praktische checklist

Jaarlijkse bioveiligheidsenquête Breng zo samen met je dierenarts de kwetsbare punten van het bedrijf in kaart. Zo zie je precies welke maatregelen voor jouw specifieke situatie de hoogste prioriteit hebben én het meeste rendement opleveren.

Check de hygiënesluis Is er een strikte scheiding tussen 'vuil' en 'schoon'? Staan er schone laarzen, is er warm water en zeep, en gebruikt iedereen de wisselvoorziening consequent?

Beveilig de laad- en losplaats Dit is het drukste infectiepunt. Laat de chauffeur niet in de stal en stap zelf niet op de vrachtwagen. Laat transportvrachtwagens en andere vrachtwagens die van bedrijf naar bedrijf gaan via de vuile weg op het vuile deel van het bedrijf komen. Reinig en desinfecteer de laadruimte na elk gebruik.

Installeer vaste looplijnen Werk strikt van jong naar oud en van gezond naar ziek. Gebruik per afdeling eigen materiaal (zoals een spuit, plank of laarzen).

Benut moderne monitoring Overleg met je dierenarts welke staalnamemethoden (zoals speekseltouwen) het beste passen om ziektekiemen op jouw bedrijf vroegtijdig te volgen.

Conclusie

Vaccins en voeradditieven zijn waardevolle hulpmiddelen, maar ze kunnen een haperende bioveiligheid nooit vervangen. Wie erin slaagt om de basis op orde te hebben, de insleep buiten te houden en de interne verspreiding stil te leggen, bouwt aan een veerkrachtig bedrijf met gezonde varkens en een werkbaar rendement.

Julia Gabrielle Jerab (UGent)