Bos- en landbouw zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden in Finland
De bosbouw is in een land als Finland, met haar uitgestrekte wouden, logischerwijs een cruciale economische tak. Maar ook voor landbouwers is hout een belangrijke grondstof voor het drogen van vochtig graan.
Belgische toeristen die naar Finland trekken, zijn hoogstwaarschijnlijk zeer vertrouwd met de uitgestrekte wouden. Niet voor niets is drie kwart van het Scandinavische land bedekt met bos, bijna 23 miljoen ha bos. Daarmee bevat het ongeveer 10% van al het bos in Europa.
“Als je voor het eerst in Finland bent, zal één ding je zeker opvallen: de natuur ligt zo dicht bij ons. Zelfs in het stadscentrum ben je al na 10 minuten wandelen in een bos”, vertelt Tero Sarkala van de Finse landbouworganisatie MTK. “Dat is heel kostbaar voor ons. De natuur is verweven met onze mentaliteit en vormt een zeer belangrijk onderdeel van onze cultuur en van wie we zijn.” Finnen trekken regelmatig naar het bos om bessen en paddenstoelen te plukken of om te sporten en te kamperen. Zolang je het bos niet beschadigt, is dat het goed recht van elke Fin (en toerist).
In vergelijking met het oppervlakte aan bos is het aandeel bouwland relatief klein. Het bedraag minder dan 10% van het totale oppervlakte. In totaal gaat het om minder dan 2,3 miljoen ha landbouwgrond.
“Finland bestaat vooral uit bos. Het is niet meer zo cruciaal als vroeger, maar het blijft daarom een van de bouwblokken van onze economie”, zegt de voorzitter van MTK, Tero Hemmilä. Dat beaamt Markku Pulkkinen, boseigenaar en voorzitter van de tweede grootste vereniging voor bosbezitters. “Bossen en bosbouw zijn erg belangrijk voor onze economie. Bosbezitters hebben vorig jaar 3 miljard euro aan inkomsten verdiend uit de verkoop van bomen. De inkomsten van boeren lagen op ongeveer hetzelfde niveau. Bossen zijn dus net zo belangrijk voor ons als akkers en dieren.”
De cijfers bevestigen het belang van de exploitatie van de Finse bossen voor hun economie. De toegevoegde waarde van deze sector is 4,6 miljard euro, of bijna 2% van de Finse economie. Daar is de verdere verwerking van het hout in pulp voor papier of timmerhout nog niet eens bij gerekend.
In vergelijking is de Vlaamse bosbouwsector veel kleiner. De meest recente bosinventaris schat dat er 152.600 ha bos is in Vlaanderen, wat overeenkomt met 11,2% van het landoppervlakte. Jaarlijks wordt volgens deze cijfers 778.000 m3 hout geoogst in Vlaanderen. In Finland gaat het om 68,3 miljoen m3. Niet moeilijk dus dat de Vlaamse bosbouw maar 21 miljoen euro toevoegt aan onze economie, weliswaar volgens wat verouderde cijfers.
Gewone mensen
Alle bronnen betrokken bij de Finse bosbouw geven aan dat het typisch is voor Scandinavië en Finland dat het grootste deel van de bossen in handen is van privé-eigenaars. Volgens Forest News bezitten gewone families, gepensioneerden, landbouwers en kleine ondernemers ongeveer 60% van de bossen, de overheid een kwart en industriële bedrijven minder dan 10%.
Bosondernemer zijn is voor de meesten geen voltijdse job. Ze halen er plezier uit, kappen het hout voor privégebruik of zien het bos als een extra centje voor de oude dag. “Je moet al 1.000 tot 2.000 ha bos bezitten om ervan te kunnen leven”, legt Pulkkinen uit. Gemiddeld heeft een boseigenaar maar 30 ha bos. “Je haalt ongeveer 250 euro winst uit een ha bos. Zelfs niet op regelmatige basis, want je kapt de bomen niet elk jaar.”
“Onze inkomsten komen vooral uit de verkoop van bomen aan de industrie”, gaat hij verder. “Ongeveer 40% van het hout gaat naar de zagerijen om gebruik te worden als timmerhout. De helft van het hout wordt pulp, waar de industrie bijvoorbeeld papier, karton en toiletpapier van maakt. En zo’n 15% van de bomen worden houtsnippers voor verwarming en energieproductie.”
Duurzaam bosbeheer
Het groot aandeel privé-eigenaarschap zorgt ook voor uitdagingen. Volgens de voorzitter van MTK verwacht de maatschappij steeds meer inspanningen van de bos- en landbouw om mee de grote uitdagingen op te lossen van de dag van vandaag: klimaatverandering, biodiversiteitsverlies... “Daar moet dan wel een eerlijke vergoeding tegenover staan”, aldus Hemmilä. “Maar dat gebeurt nog niet voldoende. De visie dat onze bossen van iedereen zijn, wordt veel te serieus genomen, waardoor we maar al te vaak met dit soort conflicten te maken krijgen. Privé-eigendom moet gerespecteerd worden.”
Toch heeft een combinatie van strikte bescherming van bosland en duurzaam bosbeheer voor veel vooruitgang gezorgd. Ondertussen wordt 13% van alle bossen in Finland beschermd, waardoor ze niet commercieel geëxploiteerd mogen worden. Het oppervlakte aan streng beschermde bossen in Finland is nu even groot als België.
In commercieel uitgebate bossen is bosbeheer op een meer natuurlijke wijze gebruikelijk geworden sinds de late jaren 90. Zo is het wettelijk verplicht om nieuwe bomen te planten na de eindkap. Om de biodiversiteit te vergroten, laten bosbouwers ook expres bomen, dood hout en hoge stobben staan. Deze vormen een habitat voor schimmels, kevers, vogels en ander leven.
Graandrogers
Bos- en landbouw zijn in Finland innig met elkaar verstrengeld. Tekenend voor de verstrengeling tussen boer en bos is dat de plaatselijke boerenbond MTK zowel landbouwers als boseigenaars vertegenwoordigt. Zelfs een kleinere en meer lokale belangenorganisatie als de Zweedstalige SLC doet de beide.
Ongeveer 10% van de boseigenaars is ook landbouwer. Bossen zijn dan ook een belangrijke extra inkomstenbron en financiële buffer voor landbouwers. Daarnaast vormen bossen een belangrijke schakel in het productieproces van boeren. In een nat en koud land als Finland is een graandroger niet een leuk hebbeding, maar absoluut noodzakelijk om de oogst niet verloren te laten gaan. Bijna elke akkerbouwer heeft een graandroger, omdat de oogst noodgedwongen in zeer natte omstandigheden moet gebeuren. “De vochtigheidsgraad van het graan is zelden onder de 20%, en vaak 30% of meer. Het is een groot probleem in Finland, omdat het zo nat is tijdens het oogstseizoen.”
Aan het woord is Timo Laaksonen van de Paappala- boerderij. De akkerbouwer boert al meer dan 40 jaar in het zuidwesten van Finland. Over de jaren heeft hij ongeveer 500 ha landbouwgrond in eigendom en 300 ha in pacht vergaard. Daarop teelt Timo granen als tarwe en haver en peulvruchten. Heel vroeger zouden deze gedroogd worden in een houten hut, waar de wind door spleten in de muren giert. Nu zie je al van ver zijn moderne graandroger boven het kruin van de bomen uitsteken.
Enkele jaren geleden investeerde Timo in een automatische dubbele graandroger, die volledig wordt gestookt op houtsnippers uit zijn eigen 400 ha grote bossen. Inclusief de opslag voor de houtsnippers kostte deze investering hem 1,2 miljoen euro. Dat was een grote kost, maar hij botste op een verwerkingslimiet door de beperkte capaciteit van zijn oude drogers, die ook aan renovatie toe waren. Hij investeerde dan maar direct in een modern systeem dat gebruikmaakt van goedkopere, hernieuwbare energie.
Zo zal hij op termijn zijn investeringskosten makkelijk terugverdienen. Met de huidige olieprijzen – we bezochten Timo begin juni – bespaart Timo bijna 1 euro per liter brandstof door houtsnippers te gebruiken. Voorheen gebruikte de boerderij jaarlijks tot 180.000 l olie. Zijn machinerie en de oudere drogers, die hij in reserve houdt, verbruiken nog steeds fossiele brandstoffen, waardoor de besparing op ongeveer 100.000 euro wordt geschat.
Die schatting is dan ook nog eens gebaseerd op marktprijzen. Er bestaat een bloeiende markt voor houtsnippers in Finland, omdat het veel gebouwen als scholen verwarmt. Timo oogst zijn houtsnippers met eigen machines en personeel uit zijn eigen wouden, waardoor de kost in realiteit misschien zelfs nog lager ligt.
Om ervoor te zorgen dat zijn bos goed groeit, moeten Timo en zijn werknemers het goed onderhouden. Het bos wordt gedund: ze rooien kleinere bomen, zodat de andere bomen groter groeien. Met het stamhout van de dunningsbomen maken ze de houtsnippers voor de graandroger.
“Nu de olieprijzen zijn gestegen, richten boeren zich natuurlijk steeds meer op biobrandstoffen. Maar vanwege de hoge investeringskosten voor biobrandstofverwarmers worden er nog steeds veel drooginstallaties met olieverwarming verkocht”, nuanceert Juho Urkko van Antti-Teollisuus, het bedrijf dat de graandroger bij Timo installeerde in 2021.
Toch kijken steeds meer Finse boeren richting houtsnippers als een goedkope, hernieuwbare (mits duurzaam bosbeheer) en klimaatvriendelijke manier om graan te drogen. Roger Lindroos van Nulto-boerderij heeft 60 ha bos naast zijn akkerland. Hij gebruikt snippers van het onderhoud van deze bossen en van ‘goedkoper hout’ rondom zijn velden en wegen om zijn serre voor frambozen en zijn graandroger te verwarmen. Het gaat volgens hem om bomen die anders ‘nutteloos’ zijn. Door eigen hout te gebruiken in plaats van olie, bespaart Roger jaarlijks ongeveer 40.000 l olie en heel wat geld. “Tegenwoordig is olie niet goedkoop”, geeft hij aan. Hij koos ook voor houtsnippers omwille van groene redenen. “Misschien denk ik tegenwoordig wel vaker aan de natuur en onze planeet. Ik vind het fijn om dit met mijn eigen bos te verwarmen, zonder in de grond te moeten boren.”
