Lokale kringlopen bieden antwoord op grote uitdagingen
Een nieuw wettelijk kader geeft Vlaamse landbouwers binnenkort de mogelijkheid om landbouw- en natuurreststromen op hun eigen bedrijf te composteren. Het Instituut voor Landbouw-, Visserij- en Voedingsonderzoek (ILVO) en het Agentschap voor Natuur en Bos (ANB) zien alleen maar voordelen voor landbouwers en voor de rest van de samenleving. “Landbouw, landschap, klimaat, milieu, economie en voedselzekerheid: iedereen vaart hier wel bij”, klonk het tijdens een demonstratie op 14 september in Hansbeke.
Ruim 130 geïnteresseerden zakten op 14 september af naar Hansbeke voor het event ‘Aan de slag met boerderijcompostering’ van het ILVO en het ANB. Afvalstoffenmaatschappij OVAM gaf toelichting bij het nieuwe wettelijke kader dat momenteel door de Vlaamse overheid administratief wordt voorbereid en Vlaams minister voor Omgeving en Landbouw Jo Brouns (cd&v) gaf een demonstratie compost keren.
Boerderijcompost is een complete, emissiearme bemestingsvorm met bewezen positieve effecten op bodem en gewas. Het wordt gemaakt door groene, stikstofrijke reststromen zoals gewasresten of grasmaaisel te mengen met bruine, koolstofrijke reststromen zoals houtsnippers of stro. Onder de juiste condities (warmte, vocht en zuurstof) en met een goede opvolging (keren, bevochtigen en beluchten) geeft dat al vanaf 8 weken een aarde-achtige bodemverbeteraar.
Uit eerste toelichtingen van het wettelijke kader blijkt dat landbouwers zowel alleen als in samenwerkingsverbanden van maximaal 3 landbouwers zullen mogen composteren. De compost zal enkel toegepast mogen worden op landbouwgronden die ze zelf in gebruik hebben. Als aanvulling op de eigen reststromen zal gewerkt mogen worden met reststromen uit natuur-, bos- en landschapsbeheer, vandaar ook de betrokkenheid van natuurorganisaties. Hun terreinen produceren jaarlijks heel wat biomassareststromen.
Voordelen voor de boer
Met boerderijcompost kunnen landbouwers de kwaliteit van landbouwgronden opkrikken. En dat is nodig. Volgens de Europese Commissie is 60 tot 70% van de Europese bodems in slechte staat, en in België heeft ongeveer de helft van alle landbouwbodems een organischekoolstofgehalte onder de streefzone, leren cijfers van de Bodemkundige Dienst van België (BDB).
Boerderijcompostering pakt die uitdaging op meerdere fronten tegelijk aan, weet het ILVO uit 25 jaar compostonderzoek, langetermijnveldproeven en samenwerkingen met pionierende landbouwers en natuurorganisaties (zie tabel 1).
“Compost is niet alleen een bron van voedingsstoffen, maar ook van organische stof, bodembiologie en carbonaten (’kalk’)”, zei Koen Willekens, boerderijcomposteringsexpert bij het ILVO. “Geregeld compost toedienen levert een bodem op die beter bestand is tegen droogte en overvloedige regenval, die beter tegen erosie beschermd wordt, minder nutriënten verliest en stabielere gewasopbrengsten geeft.”
Voordelen voor de maatschappij
De aandacht voor boerderijcompostering komt niet toevallig op een moment van geopolitieke spanningen. Die verstoren de tot voor kort evidente beschikbaarheid van kunstmest en jagen prijzen de hoogte in. Het was een van de redenen waarom de Europese Commissie enkele maanden geleden nog met 540 miljoen euro noodhulp over de brug kwam om landbouwers het hoofd boven water te helpen houden. Het plan kreeg echter ook kritiek omdat het onvoldoende zou inzetten op de uitbouw van alternatieven die Europa minder afhankelijk maken van buitenlandse en fossiele kunstmeststoffen.
Daar kan boerderijcompostering toe bijdragen. “Boerderijcompostering is een win-win voor landbouw en natuur en biedt ook kansen om onze strategische autonomie en voedselzekerheid te versterken, door onze landbouw minder afhankelijk te maken van buitenlandse kunstmeststoffen”, bejubelde Brouns.
Bovendien levert die piste heel wat bijkomstige voordelen op voor natuur en landschap, benadrukte het Agentschap voor Natuur en Bos. De organisatie werkt samen met het ILVO aan een pilootproject rond collectieve boerderijcompostering.
“Door natuurbeheerresten te composteren, recycleren landbouwers stikstof en andere voedingselementen uit onze natuurgebieden tot een waardevolle bodemverbeteraar, die bovendien de import van kunstmeststoffen van buitenaf helpt afbouwen”, zegt Goedele Van der Spiegel, administrateur-generaal van het ANB. “Dat is een win-winsituatie waarbij landbouwdoelen en natuurdoelen elkaar versterken.”
” 
Oproep tot regionale samenwerking
Ondanks alle voordelen verwachten het ILVO en het ANB niet meteen een stormloop zodra het wettelijk kader administratief rond is. Aan de slag gaan met boerderijcompostering vraagt immers heel wat inspanningen van landbouwers, zeker als zij het alleen doen. Samenwerken in regionale verbanden met andere landbouwers en natuurbeheerders moet hier soelaas bieden.
Dat blijkt ook te werken, zo demonstreert een succesvol pilootproject in het
Beleidsmakers en overheden spelen hierin geen onbelangrijke rol, zo blijkt. Naast het ANB zijn ook heel wat andere instellingen eigenaar van nuttige biomassareststromen. De inzetbaarheid van zulke stromen lijkt een belangrijke succesfactor te gaan worden, maar ook zekerheid en duidelijkheid zijn van belang.
“Landbouwers kunnen pas starten als er een compostkeerder is, loonwerkers kopen pas een keerder als er voldoende werk is, en natuurorganisaties gaan hun beheerresten geen nieuwe bestemming geven als de aangenomen volumes verwaarloosbaar klein blijven”, legde Hans Vandermaelen, onderzoeker gebiedsgerichte samenwerking en landgebruik (ILVO), uit.
ILVO en ANB benadrukken daarom het belang van een duidelijke toekomstvisie om deze kip-en-ei-problemen te doorbreken.
