Europa pakt de meststoffencrisis aan met actieplan

Het meststoffenplan van de Europese Commissie stond al langer gepland, maar werd plots prangend door de crisis in het Midden-Oosten. Wereldwijde bevoorradingsproblemen zorgden voor een kostprijs van stikstofkunstmest die een dikke 70% hoger was in april dan in het gemiddelde in 2024. Ook de prijzen van andere meststoffen worden beïnvloed door de verstoringen.

Dit jaar stellen zich volgens de Commissie nog geen problemen, omdat boeren hun voorraden al ingeslagen hadden, maar het volgende seizoen dreigt in gevaar te komen omdat boeren zich aan de hoge prijzen aanpassen. “Sommige landbouwers zullen minder meststoffen gebruiken, voor andere gewassen kiezen of hun teeltareaal beperken”, aldus Eurocommissaris Christophe Hansen voor het Europees Parlement. Het gevolg is dat de Europese voedselproductie zal dalen.

Hoge inputprijzen leiden zo met een vertraging van 6 tot 12 maanden tot hogere voedselprijzen en uiteindelijk tot voedselinflatie. Dat zagen we bij de vorige energiecrisis in 2022 al. Bovendien daalde de prijs van voeding ook niet meer achteraf, maar ze bleef hoog. Dat mag niet opnieuw gebeuren, aldus de Commissie. “We zullen Europese boeren ondersteunen, zodat ze de meststoffen kunnen kopen die ze nodig hebben voor het komende oogstseizoen”, zegt Hansen in een persbericht.

“Europa moet meer produceren en minder afhankelijk zijn van anderen voor de nutriënten die onze landbouw nodig heeft”, aldus Hansen. Op de lange termijn hoopt de EU de afhankelijkheid van fossiele brandstoffen te verminderen en weerbaarder te worden tegen externe, geopolitieke schokken door de eigen kunstmestproductie aan te zwengelen, meer efficiënt en duurzaam nutriëntenbeheer aan te moedigen, en de transitie naar koolstofarme en circulaire meststoffen te ondersteunen.

Wat komt er niet?

Om te beginnen komt er geen derogatie of aanpassing van de Nitraatrichtlijn, waardoor landbouwers meer dierlijke mest zouden mogen gebruiken, ondanks de hoop van landbouworganisaties als Boerenbond.

Wel werkt de Commissie aan een uitbreiding van de Renure-wetgeving, zodat ook digestaat, het vloeibare eindproduct van anaerobe vergisting, een deel van de kunstmestgift mag vervangen en daarbij niet telt als dierlijke mest. Dit moet tegen het volgende groeiseizoen mogelijk zijn, maar wel ‘met de nodige garanties voor milieubescherming’, aldus Hansen.

Er zit ook al langer een herziening van de Nitraatrichtlijn aan te komen, die de regels voor kalenderlandbouw moet stroomlijnen om ze beter af te stemmen op de dagelijkse praktijk van de landbouw.

Een uitstel of uitzondering voor kunstmest binnen CBAM maakt ook geen deel uit van het actieplan. Volgens de Commissie is de koolstofgrenstaks een te belangrijk instrument om de Europese productie van kunstmest te beschermen tegen goedkopere, maar meer vervuilende, import. Europese landbouworganisatie Copa-Cogeca vroeg onlangs nog eens de opschorting van CBAM, met het argument dat het landbouwers de komende 7 jaar bijna 40 miljard euro gaat kosten. De Commissie wijst er dan weer op dat er al een veel lagere toeslag geheven wordt op meststoffen in vergelijking met andere sectoren als staal en cement. Er komt wel een rapport over hoe de kosten van CBAM en het emissiehandelssysteem worden doorberekend in de meststofprijzen die boeren betalen en uiteindelijk in de voedselprijzen.

Subsidies

Om de meest getroffen boeren, met name graanproducenten, te steunen, wil de Commissie nog voor de zomer middelen mobiliseren om de landbouwcrisisreserve te spekken. Hoeveel extra er naar dit potje gaat, is nog niet duidelijk, maar het zou om een aanzienlijk bedrag gaan.

Daarnaast moet er snel geld vrijgemaakt worden binnen de strategische GLB-plannen van de lidstaten om boeren door de huidige crisis te loodsen. Zo komt er een nieuwe liquiditeitsregeling om de cashflow te ondersteunen en moeten flexibelere voorschotten boeren helpen om hun leningen en rekeningen te blijven betalen. Ook vraagt de Commissie lidstaten om stimulansen op te zetten om duurzaam meststoffengebruik te stimuleren, de overstap naar biogebaseerde meststoffen te bevorderen en te investeren in de veerkracht van landbouwbedrijven. Het Europees Parlement en de lidstaten moeten deze steunmaatregelen wel nog goedkeuren. De Commissie hoopt dat dit snel gebeurt, zodat de landbouw zo spoedig mogelijk geholpen wordt.

Handel

Cohesiesteun kan aangewend worden om biogas- en biomethaanproductie te ondersteunen, onder andere door knelpunten bij de vergunningverlening aan te pakken. Aangezien Vlaanderen geen achtergestelde regio is, is cohesiesteun niet echt een ding hier., maar deze opening biedt eventueel mogelijkheden voor de toekomst.

Importbarrières kunnen, indien nodig, verder versoepeld worden om de toegang tot meststoffen te verbeteren via een breder scala aan leveranciers. Eerder dit jaar stelde de Commissie al voor om gedurende een jaar invoertaksen op verschillende meststoffen op te schorten. Hierbij stelt de Commissie wel dat het een evenwichtsoefening is om de Europese kunstmestindustrie niet te ondergraven met goedkopere import. De EU houdt ook koers wat betreft sancties op kunstmestimport uit Rusland en Belarus.

Met gerichte investeringen in de productie van meststoffen buiten de EU wil de Commissie de bevoorrading van kunstmest op langere termijn verder diversifiëren. Zo wil het de EU minder afhankelijk maken van geopolitieke schokken in een bepaalde regio. Eventueel kunnen er zelfs strategische voorraden van belangrijke meststoffen aangelegd worden om toekomstige schokken op te vangen.

Mocht de huidige situatie nog verder verslechteren, houdt de Commissie met Imera (Internal Market Emergency and Resilience Act) een slag om de arm. Na activatie van dit gloednieuwe instrument, wat de eerste keer ooit zou zijn, worden meststoffen als crisisgoed beschouwd, wat de Commissie toelaat om extra maatregelen te nemen.

Biogebaseerde meststoffen

Op langere termijn moeten landbouwers efficiënter en minder gaan bemesten. Met investeringen, advies en toekomstige GLB-maatregelen wil de Commissie precisielandbouw en agro-ecolologische landbouwpraktijken promoten. Daarbij wordt ook gekeken naar carbon farming en stikstofbindende gewassen.

Daarnaast zal de Commissie het transport bevorderen binnen de eengemaakte markt van nutriënten vanuit regio’s met structurele overschotten, zoals de onze, naar regio’s met een tekort aan nutriënten. Dat is mogelijk interessant om iets te doen aan het mestoverschot in Vlaanderen en aan de bijhorende kosten voor boeren en druk op de omgeving, maar de plannen blijven nog vaag.

Circulaire, organische en biogebaseerde meststoffen kunnen een alternatief vormen voor kunstmest, maar ondervinden nog heel wat red tape en marktbarrières, zoals langdurige goedkeuringsprocedures en een gebrek aan een echte eengemaakte interne markt. Die barrières wil de Commissie wegwerken, onder meer door de Afvalrichtlijn te evalueren en daarbij meststoffen van dierlijke oorsprong en van andere bijproducten eventueel vrij te stellen van de verplichtingen ervan.

Daarnaast bekijkt de Commissie de noodzaak om doelstellingen te formuleren om nutriënten te recycleren uit bijvoorbeeld afvalwater of industriële slib. Die moeten wel realistisch blijven, aldus het actieplan.

Europese kunstmestproductie

Normaal gezien zou de Europese kunstmestindustrie een belangrijke pijler moeten zijn voor de bevoorrading van Europese landbouwers, maar de productie is nog altijd niet hersteld van de vorige energiecrisis in 2022 en blijft 10 tot 15% lager dan ervoor.

Op korte termijn moet eerder aangekondigde steun voor energie-intensieve sectoren de kunstmestindustrie helpen met de belemmerende energiekosten. “Dit zou hen in staat stellen om betaalbare meststoffen van eigen bodem te blijven produceren, om het concurrentievermogen van de sector te vergroten en om circulaire en biogebaseerde materialen op grotere schaal in te zetten als alternatieve grondstoffen”, aldus het actieplan.

Binnenkort komt er ook een evaluatie van het EU-emissiehandelssysteem (ETS), dat kunstmestproducenten (en andere sectoren met een klimaatimpact) laat betalen voor hun uitstoot en zo decarbonisatie aanmoedigt. Tegenover eventuele flexibiliteit voor kunstmestproducenten staat dat de sector meer en betaalbare alternatieve meststoffen produceert voor Europese boeren en verder decarboniseert. De inkomsten uit ETS kunnen ingezet worden om de kunstmestproductie verder te decarboniseren en om circulaire toepassingen te boosten.

Tot slot wil het plan landbouwers zoveel mogelijk betrekken bij de productie van (kunst)meststoffen. Daarvoor lanceert het de EU-fertiliser value chain partnership, waarin de hele keten samenzit om de eigen productie te boosten, te decarboniseren en de voorspelbaarheid voor iedereen te verbeteren. De Commissie kijkt ook naar landbouwers om de grondstoffen te leveren voor de verhoogde productie van biogebaseerde meststoffen.

Thor Deyaert