Aan de frontlinie van onze voedselveiligheid
Een bezoek aan de grenscontrolepost in de haven van Antwerpen geeft een inkijk in hoe de Europese Unie haar strenge normen rond voedselveiligheid bewaakt. Inspecteurs sporen hier importproducten op die onze regels niet volgen.
Gekleed in een witte labojas duwt Stefan Van Deun zijn neus in een bord grijze scampi’s, pas ontdooid in een doorsnee microgolfoven. Hij is een van de meer dan 40 inspecteurs van de grenscontrolepost van het FAVV in de haven van Antwerpen die voeding controleren die hier binnenkomt.
”We hebben invoercontroles nodig om ervoor te zorgen dat de wereldhandel geen afbreuk doet aan onze hoge normen op het gebied van voedselveiligheid”, benadrukt Claire Bury, adjunct-directeur-generaal van de EU-administratie verantwoordelijk voor voedselveiligheid en importcontroles.
“De inspecteurs zijn de eerste linie”, valt Christine Romeyns, CEO van het FAVV, haar bij. “Ze controleren wat het papierwerk claimt met wat er effectief in een container zit. Ze nemen monsters die naar onze labo’s gaan. Zij bepalen wat er op de markt komt en wat niet.”
Dat is een belangrijke taak, want iedereen wil erop kunnen vertrouwen dat wat er op tafel ligt veilig is om te consumeren. “Als een gezin aan tafel gaat, denkt het niet na over laboratoria of voedselcontroles. Ze vertrouwen er gewoon op dat het eten veilig is”, aldus Romeyns. “Het is onze taak om ervoor te zorgen dat dat vertrouwen behouden blijft.”
Onder druk
Dat vertrouwen staat echter onder druk door de vele handelsakkoorden die de EU afsloot, aangespoord door de verslechterde relatie met de VS, met het Mercosur-akkoord als kop van Jut. “Al die onderhandelingen hebben importcontroles echt onder de schijnwerpers gezet”, aldus Claire Bury, adjunct-directeur-generaal van de EU-administratie verantwoordelijk voor voedselveiligheid en importcontroles. “Maar we hebben ervoor gezorgd dat onze regels niet onderhandelbaar zijn en dat ze volledig worden toegepast. Als we ons openstellen voor de wereld, zullen we laten zien dat die importcontroles zeer veerkrachtig en standvastig zijn.”
Selectie
Importeurs zijn verplicht om producten minstens een dag voor aankomst aan te geven in een online documentatiesysteem. In samenwerking met de douane wordt vervolgens een selectie gemaakt van welke containers het FAVV moet controleren.
“Alles wat binnenkomt, moet aan onze normen voldoen”, aldus Bury. “Maar natuurlijk wordt niet elk afzonderlijk artikel gecontroleerd. Dat zou onmogelijk zijn.” Op basis van een inschatting van het risico voor de voedselveiligheid worden sommige producten aan meer en diepere controles onderworpen.
“De controles kunnen plaatsvinden bij de grenscontrolepost, maar ook op de plaats van binnenkomst, de plaats van bestemming of in een douane-entrepot”, zegt Nele Vanham, ad interim technisch manager van de grenscontrolepost in Antwerpen. Voor producten van dierlijke oorsprong, zoals onze scampi’s, vindt de controle in principe plaats bij de grenscontrolepost zelf.
Vorig jaar controleerden de Antwerpse inspecteurs meer dan 20.000 zendingen met dierlijke producten, een stijging van ongeveer 4.000 zendingen ten opzichte van 2024. “Het gaat hierbij voornamelijk om producten voor menselijke consumptie, zoals visserijproducten, vleesproducten, honing, melk en zuivelproducten, en samengestelde producten”, aldus Vanham. “Wat betreft de producten die niet voor menselijke consumptie bestemd zijn, gaat het voornamelijk om eten voor huisdieren.”
De belangrijkste herkomstlanden van visserijproducten zijn India, China, Vietnam, Oeganda, Canada en Ecuador. Voor vleesproducten gaat het om Brazilië, de VS, China en Thailand, gevolgd door andere landen in Zuid-Amerika als Argentinië, Uruguay en Paraguay.
Lijsten van gelukkigen
Voor zowel plantaardige als dierlijke producten vindt er altijd een controle van de documenten plaats. Daarbij gaan de inspecteurs na of alle bijgeleverde documenten en certificaten in orde zijn. Hier kwamen de scampi’s al bijna in de problemen. “Het partijnummer op het certificaat kwam niet overeen met dat op de goederen zelf”, zegt inspecteur Van Deun. “Een extra verklaring van de importeur heeft het probleem al opgelost.”
“Voor dierlijke producten controleren we ook of ze afkomstig zijn uit een goedgekeurd land met een goedgekeurd residuplan en van een goedgekeurde producent”, zegt Vanham. Niet zomaar elk land of voedselproducent mag exporteren naar de EU. Zij moeten eerst bewijzen dat ze aan onze strenge normen voor voedselveiligheid kunnen voldoen en agrovoedingproducten monitoren op verboden stoffen. Dat privilege kunnen ze ook verliezen, zoals een aantal Braziliaanse boerderijen overkwam nadat het verboden hormoon oestradiol gedetecteerd werd in rundvlees bestemd voor de EU.
Zelfs een heel land kan verdwijnen van de lijst met landen die mogen exporteren naar de EU. Brazilië mag vanaf september geen rundvlees meer uitvoeren, omdat het voorlopig niet kan bewijzen dat het voldoet aan nieuwe, strengere regels over het gebruik van antibacteriële middelen in de veehouderij.
Ben je wat je zegt
De volgende stap voor alle dierlijke producten is de identiteitscontrole. “We controleren of de info op het certificaat overeenkomt met de goederen in de container”, zegt Van Deun. Hij kijkt naar de nummer op de container en of deze nog steeds verzegeld is. “Langs buiten ziet hij er in orde uit. Open de container maar.”
Normaal gezien wordt elke container geopend bij een identiteitscontrole. In sommige gevallen volstaat een zegelcontrole en hoeft de container niet open. Slechts 2% van de zendingen uit Nieuw-Zeeland wordt bijvoorbeeld fysiek gecontroleerd. Voor de andere zendingen uit dat land beperkt het FAVV zich tot een zegelcontrole.
Twee havenarbeiders openen de container uit India en halen er 5 dozen diepgevroren scampi’s uit. Van Deun moet van elke geselecteerde container minstens 2 dozen onder de loep nemen. “Maar als er een probleem lijkt te zijn, kan ik altijd meer dozen uit de container nemen, bijvoorbeeld om de achterste dozen te checken. Mensen durven al eens slechte dozen of andere goederen dan aangegeven achter de eerste rij dozen verstoppen.” Binnengesmokkelde goederen lopen uiteen van drugs tot een bevroren hond uit China. “Dat is niet toegelaten natuurlijk.”
Van Deun checkt of alle informatie op de dozen en zakken scampi’s klopt. Die verpakkingen moeten verplicht informatie geven over bijvoorbeeld land van herkomst of allergenen.
Kleur, geur en smaak
Van Deun vult nog wat papierwerk in – “Ik moet ook nog mijn job doen” – en gaat dan verder met de volgende stap van de importcontrole. Eerst neemt hij de temperatuur van de scampi’s. Die is bijna -19 °C. Alles is nog in orde, maar als de temperatuur was gedaald tijdens het transport van de container, had het getrainde oog van Van Deun het zeker gespot. “De scampi’s klonteren dan samen of raken vervormd. Vochtige of samengeperste dozen zijn ook een duidelijk teken dat er iets is misgelopen met de temperatuur.”
Hij sluit de dozen terug met speciale FAVV-tape, maar niet voordat hij enkele zakken meeneemt naar een andere kamer voor verdere inspectie. De rest van de scampi’s gaan terug de container in, die opnieuw verzegeld wordt.
Het is hier dat Van Deun de scampi’s ontdooit en er een aantal keer aan ruikt. “Geur is een belangrijk signaal dat er iets mis is met visserijproducten.” Maar inspecteurs onderzoeken voedingswaren ook visueel en proeven er zelfs van. Daarbij zijn ervaring en intuïtie onontbeerlijk. Er bestaan ook een aantal trucjes, zoals de plastic zak gebruiken om de geur rechtstreeks in de neusgaten te kanaliseren. Bij twijfels zijn er genoeg collega’s in het gebouw om ook eens hun oog (of reukorgaan) te werpen op de voedingswaren. “Deze fysieke controle is een belangrijke eerste stap, maar niet de laatste voor deze scampi’s.”
Strenge controle
Scampi’s en andere aquacultuurproducten uit India worden onderworpen aan meer laboanalyses dan normaal, omdat er bezorgdheden zijn over het gebruik van te veel of verboden antibacteriële middelen. “Mogelijk zijn deze scampi’s behandeld met extra medicijnen om zoveel mogelijk te produceren. De Europese Unie kijkt argwanend naar het gebruik van deze producten in de aquacultuur”, zegt Van Deun. “Wanneer wij deze antibacteriële middelen nodig hebben, werken ze misschien niet meer door de residuen in de visserijproducten die we eten.”
De helft van alle partijen met aquacultuurproducten uit India moet daarom analytische tests ondergaan op de antibacteriële middelen chlooramfenicol, tetracyclines (tetracycline, oxytetracycline en chloortetracycline) en metabolieten van nitrofuranen. Als ze in India niet al eerder getest werden, moet de partij sowieso langs het labo passeren in de EU. Om aan deze eisen te voldoen, vult Van Deun 2 zakken met scampi’s. “Het duurt 3 dagen tot een week om de resultaten terug te krijgen van het labo.” Tot dan zit de de container vast bij de grenscontrolepost.
Scampi’s uit India zijn niet de enige producten die aan extra controles worden onderworpen omdat er problemen waren in het verleden. Dezelfde dag als ons bezoek wordt een container met kippenvlees uit Brazilië door de mangel gehaald. Alle containers met vleesproducten uit Brazilië worden op zijn minst geopend en gecontroleerd. Van een vijfde daarvan worden monsters genomen voor een microbiële analyse en om na te gaan of er geen verboden hormonen zijn gebruikt. “Of dieren behandeld zijn met verboden hormonen, kan ik hier niet zien. Daarvoor stuur ik een monster naar het labo.”
Vrijgeven, terugsturen of vernietigen
Als Van Deun tijdens een van de tussenstappen een fout of non-conformiteit opmerkt, wordt heel de zending met scampi, kip of andere voedingswaren geweigerd. Van de 20.153 zendingen met dierlijke producten wezen hij en zijn collega’s er vorig jaar maar 258 af, of 1,28% van alle zendingen met dierlijke producten. In heel de EU wordt 1,8% van de zendingen met dierlijke producten geweigerd.
De meest voorkomende problemen in Antwerpen met dierlijke producten van Brazilië zijn de aanwezigheid van salmonella in kip of temperatuurproblemen. De goederen worden te warm geladen, waardoor ze geen kerntemperatuur van -18 °C bereiken. Bij India gaat het inderdaad om de aanwezigheid van verboden stoffen, zoals nitrofuranen of malachietgroen, een giftige kleurstof en ontsmettingsmiddel.
“Als de zending aan de voorschriften voldoet, wordt deze vrijgegeven voor vrij verkeer in de Europese Unie”, zegt Vanham. “Indien niet, wordt deze geweigerd en teruggezonden of vernietigd. Eventueel kan de zending in plaats daarvan een speciale behandeling ondergaan.” Zo kan het dienen als grondstof voor de productie van biogas.
De Europese lidstaten staan de hele tijd met elkaar in contact. “Problemen met een zending uit een ander land delen we via het online managementsysteem, zodat het de EU niet binnen kan via een andere lidstaat”, zegt Van Deun. Als er zich een ernstig probleem voordoet, kan het FAVV andere lidstaten waarschuwen via het Rapid Alert System for Food and Feed (RASFF). Die lidstaten kunnen dan actief ingrijpen en bijvoorbeeld producten van dezelfde producent of boerderij uit de rekken nemen.
“Een recent geval toont aan dat we in staat zijn om problemen op te sporen”, aldus Bury. “We hebben een controle uitgevoerd in Brazilië, waarbij oestradiol in het vlees werd aangetroffen. We konden de binnengekomen zendingen onmiddellijk traceren en, zodra we de informatie hadden, werden ze onmiddellijk onderschept en tegengehouden.” Het gaat voor de duidelijkheid om dezelfde audit die een aantal Braziliaanse boerderijen heeft gehaald van de lijst met producenten die naar de EU mogen exporteren.
Controles aanscherpen
Het zijn niet alleen consumenten die zich zorgen maken over handelsakkoorden als Mercosur. Boeren komen al jaren op straat met de eis voor een eerlijk speelveld met producten uit het buitenland. Bury geeft hen gelijk. “Als we de markt verder openstellen voor import, moeten we er zeker van zijn dat die importproducten voldoen aan normen die evenredig zijn aan de normen die we onze eigen landbouwbedrijven opleggen.”
Dat is makkelijker gezegd dan gedaan natuurlijk. Door internationale handelsregels is het niet zo simpel om andere landen onze regels op te leggen rond dierenwelzijn of milieuvriendelijk boeren. Toch maakt de Europese Commissie zich sterk dat ze de controle aan de grens aanscherpen.
Daarvoor heeft de bevoegde Eurocommissaris Olivér Várhelyi een werkgroep opgericht die de ervaring en expertise van de lidstaten moet bundelen. Tegen het einde van het jaar moeten de experten met voorstellen komen om de importcontroles te verbeteren.
Een aantal zaken werden wel al in gang gezet. Zo moet het aantal audits in derde landen verhogen met 50% binnen de 2 jaar en het aantal audits van Europese grenscontroleposten, om na te gaan of ze hun job wel naar behoren doen, met 33%. Deze doelstellingen worden ruimschoots gehaald volgens cijfers van het aantal audits in 2026 en 2027.
Als onderdeel van de Food and Feed Safety Omnibus stelt de Commissie voor om de residulimieten van gevaarlijke, in de EU al verboden, pesticiden in importproducten tot nul te verlagen. “Er is geen sprake van een probleem met de voedselveiligheid, maar boeren stellen zich de vraag of er wel sprake is van een gelijk speelveld. Daar hebben we begrip voor.”
Tot slot beloofde de EU om goederen en landen die zich niet aan de regels houden nog nauwlettender in de gaten te houden. Indien nodig wordt daarbij de frequentie van de controles verhoogd. Het aantal controles algemeen opvoeren heeft echter geen zin, zegt Bury. “We moeten deze controles echt richten op de plekken waar de risico’s liggen.”
Maar hoe zit het nu met onze scampi’s? Van Deun ruikt nog eens aan het bord. “Voor mij ruiken ze oké. Nu is het enkel nog wachten op de laboresultaten.”
