Kosten en baten van zitstokken en verhogingen in de kalkoenenhouderij
In de kalkoenenhouderij geldt sinds dit voorjaar een verplichting voor verrijkingsmateriaal. Het dierenwelzijn en het imago varen er wel bij, maar er is ook een kost aan verbonden.
Verrijking en wetgeving
Verrijkingsmateriaal voor landbouwdieren omvat alles wat aan hun leefomgeving wordt toegevoegd om natuurlijk gedrag te stimuleren, stress te verminderen en/of verveling tegen te gaan, inspelend op hun behoeften in verschillende productiesystemen.
Voor kalkoenen betekent dit onder meer dat ze kunnen scharrelen, rusten op een verhoogde plek (om zich veilig te voelen) en sociale interacties kunnen aangaan. Daarnaast moet verrijkingsmateriaal praktisch toepasbaar zijn en bij voorkeur binnen de haalbare economische mogelijkheden blijven. De meeste verrijkingsmaterialen richten zich op gedragsverrijking, waarbij zitstokken en verhogingen veelbelovende opties zijn.
In tegenstelling tot bij leghennen, waar zitstokken en scharrelmogelijkheden al langer verplicht zijn, was er tot voor kort geen specifieke regelgeving rond verplichte verrijking bij kalkoenen en vleeskippen. Voor kalkoenen is dit intussen gewijzigd: het ‘Besluit van de Vlaamse Regering van 20 maart 2026 tot vaststelling van de minimumvoorschriften voor de bescherming van kalkoenen’ bepaalt dat er voldoende en geschikt verrijkingsmateriaal aanwezig moet zijn voor alle kalkoenen. Concreet moet per 400 kalkoenen minstens één strobaal van 15 à 20 kg worden voorzien. Tenzij de dieren vanaf de leeftijd van 35 dagen toegang hebben tot een buitenbeloop, moet daarnaast ook nog een ander type verrijkingsmateriaal worden aangeboden. Voor bestaande kalkoenenbedrijven waarvan de installaties al vóór de inwerkingtreding van het besluit in gebruik waren, geldt een overgangstermijn tot uiterlijk 1 januari 2027.
Zitstokken zijn een natuurlijke rustplaats
Zitstokken bieden kalkoenen de mogelijkheid om te rusten op een hoogte, vergelijkbaar met hoe ze dat in het wild doen. Vooral jonge kalkoenen maken intensief gebruik van zitstokken. Onderzoek toont aan dat kalkoenkuikens al vanaf de eerste levensweek interesse tonen in verhoogde structuren, en dat dit gebruik toeneemt naarmate ze ouder wor
Rond de leeftijd van 10 tot 12 weken neemt het gebruik van de zitstokken door de zwaarder wordende kalkoenen af. Dit is deels te wijten aan fysieke beperkingen, maar mogelijk ook aan het ontbreken van geschikte opstapjes.
Verhogingen met strobalen en platformen
Naast zitstokken bieden verhogingen, zoals strobalen en platformen, een laagdrempelige manier om de leefomgeving van kalkoenen te verrijken. Deze structuren zijn multifunctioneel: ze dienen als rustplaats, zorgen voor afwisseling in de ruimte, en stimuleren exploratief gedrag.
Kartonnen kuikentransportdozen of papieren zakken gevuld met strooiselmateriaal kunnen gebruikt worden bij jonge dieren. Het is makkelijk toegankelijk en na verloop van tijd vergaan deze materialen in het gewone strooisel. Strobalen worden vooral in de eerste weken intensief gebruikt door de kalkoenkuikens, zowel om op te klimmen als om aan te pikken en te scharrelen. Het regelmatig vervangen van de strobalen houdt de interesse hoog en voorkomt vervuiling. Een bijkomend voordeel is dat het stro ook bijdraagt aan het stalklimaat door vocht op te nemen. Naast strobalen kunnen ook hooibalen gebruikt worden.
Platformen zijn stevige metalen of kunststoffen constructies die meestal zo’n 20 tot 50 cm boven de vloer geplaatst worden. Kalkoenen gebruiken ze om op te rusten. Ze zijn ook geschikt voor zwaardere dieren, omdat het risico op blessures kleiner is dan bij hoge zitstokken, waar ze makkelijker af kunnen vallen. Hogere platformen creëren een extra ruimte onder deze platformen, die dienst kan doen als schuilplaats bij agressief pikgedrag in de stal. Om de toegang tot deze platformen te vereenvoudigen, worden het best schuin oplopende loopplanken aangebracht. Platformen laten zich goed integreren in de stalindeling, bijvoorbeeld tegen een muur of in een hoek.
Effecten op gedrag en gezondheid
Kalkoenen vertonen een actief gedragspatroon, ze worden gehouden tot een leeftijd van 15 tot 18 weken. Daarom kan een omgeving die enerzijds de lichaamsbeweging bevordert en anderzijds rust biedt een positief effect hebben op het welzijn en de gezondheid van de dieren.
Dieren die gebruik kunnen maken van verhoogde rustplaatsen hebben minder rechtstreeks contact met de stalvloer en het strooisel, wat het risico op voetzoollaesies reduceert. Kalkoenen gehuisvest in verrijkte stallen vertonen over het algemeen minder agressief of vervelingsgedrag, zoals verenpikken. Vooral bij jonge kalkoenen stimuleert het springen op en van de zitstokken of platformen de ontwikkeling van pootspieren, botstructuur en coördinatie. Oudere dieren gebruiken de verhogingen vooral om te rusten. Ook het vederkleed scoort beter door minder op de bevuilde grond te zitten. Doordat actieve dieren zich vooral op de grond voortbewegen en rustende dieren zich vooral in de hoogte bevinden, wordt de activiteit in de stal meer gespreid. Dat levert minder stress op in de stal en kan dus ook een positief effect hebben op de uitval.
Kalkoenen kunnen na verloop van tijd hun interesse in de verrijkingsobjecten verliezen. Dit kan te wijten zijn aan gewenning, het vergaan van sommige verrijkingsobjecten (bijvoorbeeld een strobaal), aan mest op het oppervlak en aan hun hoger lichaamsgewicht. Door de verrijking frequent (opnieuw) aan te bieden, te wisselen, of door geschikte loopplanken te voorzien, kan dit voorkomen worden.
Economisch perspectief
Hoewel verrijkingsmateriaal een investering vergt, kunnen de mogelijke voordelen het alsnog tot een positief economisch verhaal maken. De investering hangt uiteraard af van de gekozen verrijking. Men voorziet het best 1 object per 400 kalkoenen. Materialen en montagekosten voor zitstokken liggen rond de 2 à 5 euro per meter voor eenvoudige systemen, maar lopen al gauw op tot 10 à 20 euro per meter voor kant-en-klare systemen. Voor platformen ligt dit, afhankelijk van materiaalkeuze en constructie, tussen 5 à 15 euro per m². Strobalen kosten ongeveer 2 tot 3,5 euro per baal (20-25 kg), voor hooibalen komt het neer op 3 tot 5 euro per baal. Hou rekening met het feit dat deze regelmatig vervangen moeten worden. Ook arbeidskosten moeten meegerekend worden, zowel voor het plaatsen van het materiaal als voor het verplaatsen ervan bij doorgang door de stal.
De mogelijke baten liggen in een vermindering van gezondheidsproblemen (zoals lagere kosten voor voetzoolbehandelingen, minder pikverwondingen en een lager antibioticagebruik), betere productieresultaten en een toegenomen maatschappelijke waarde, omdat het aanbieden van verrijkingsmateriaal mogelijk bijdraagt aan een gunstiger imago van de sector.
Een belangrijke vraag bij het gebruik van (hogere) platformen is of de extra ruimte die ontstaat doordat kalkoenen zowel op als onder het platform kunnen verblijven, mag worden meegerekend als bruikbare leefruimte. In theorie zou dit toelaten om meer dieren per staloppervlak te houden, wat economisch aantrekkelijk kan zijn. Dit botst echter met het principe van verhoogd dierenwelzijn, waarbij ruimte per dier juist een beperkende factor is. Zo zou deze extra ruimte dan ook gezien worden als aanvullende leefruimte ten voordele van de dieren, en niet als rechtvaardiging voor hogere bezettingsdichtheden.
Conclusie
Zitstokken en verhogingen, zoals platformen en strobalen, worden beschouwd als vormen van verrijking die het welzijn van kalkoenen mogelijk kunnen ondersteunen. Ze bieden dieren de gelegenheid om natuurlijk gedrag te vertonen, wat gunstig kan zijn voor hun gezondheid en – in sommige gevallen – ook voor de productieresultaten. Hoewel het wetenschappelijke bewijs voor deze effecten momenteel nog beperkt en deels contextafhankelijk is, kan toekomstig onderzoek meer helderheid verschaffen. Bij de inzet van verrijking spelen ook praktische en economische overwegingen een rol. Niettemin kan het aanbieden van passende verrijkingselementen een waardevolle ontwikkeling zijn binnen een toekomstgerichte kalkoenenhouderij.
