Niet enkel landbouw is verantwoordelijk voor kwaliteit van oppervlaktewater

In principe moet elke woning in Vlaanderen aangesloten worden op de riolering voor de afvoer van het afvalwater van de gezinnen. Dat afvalwater moet dan afgevoerd worden naar een rioolwaterzuiveringsinstallatie (rwzi). In het buitengebied is dat niet altijd mogelijk. Voor sommige afgelegen woningen of kleine woonkernen zouden de kosten te hoog oplopen voor het plaatsen van rioleringsleidingen. De kostprijs voor een paar kilometer gescheiden riolering lopen snel op, voor in verhouding weinig aansluitingen. Voor die situaties werden indertijd de iba’s en kwzi’s ingevoerd. Daarbij wordt het afvalwater van de woningen ter plaatse gezuiverd en komt dat gezuiverde water via een beek of gracht in het oppervlaktewater. Een iba is bedoeld voor 1 woning, vanaf 20 inwoners spreekt men van een kleinschalige waterzuiveringsinstallatie of kwzi. Wie een nieuwe woning bouwt die niet kan aangesloten worden op de riolering, is verplicht om een iba te plaatsen. Vele bestaande woningen moeten nog een iba plaatsen.

Geweten willen sussen

“Het idee van de iba’s en kwzi’s was goed, daarover bestaat geen twijfel. Maar men is indertijd een belangrijk aspect vergeten. Men heeft normen ingevoerd waaraan die iba’s en kwzi’s moeten voldoen (zie tabel 1), maar daarin staat bijna niets over de samenstelling of kwaliteit van het water dat uit die installaties komt en dat naar het oppervlaktewater stroomt. Enkel over wat men ‘zwevende en organische elementen’ noemt, zeg maar de vaste fractie van het huishoudelijke afvalwater, wordt gesproken. En die normen liggen voor een iba dan nog merkelijk hoger dan voor een rwzi. Men heeft eigenlijk de maatschappelijke gemoedsrust willen sussen met een technologie die niet de noodzakelijke resultaten haalde. In het grotere plaatje waren de iba’s en kwzi’s net iets minder belangrijk dan de rioleringen en de gescheiden rioleringen in de dorps- en stadskernen”, duidt Bart Dochy.

Het afvalwater van gezinnen bevat gemiddeld nog een aanzienlijke fractie opgeloste stikstof en fosfaat, uit de toiletten. “Bij de meerderheid van die zowat 18.750 iba’s en honderden kwzi’s die al geplaatst zijn, wordt die stikstof en fosfor niet uit het afvalwater gehaald. Die stikstof en fosfaat komen zo in het oppervlaktewater terecht en halen mee de kwaliteit van het oppervlaktewater onderuit”, stelt Dochy. “Uit een voorbeeld uit de praktijk van de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM, zie tabel 2) voor een woning met 5 bewoners blijkt dat in het effluent van die iba nog bijna 50 mg stikstof per liter zit, waarvan 45,3 mg nitraat-stikstof per liter. Dat is meer dan het dubbele dan de toegelaten norm voor rioolwaterzuiveringsinstallaties. Daarnaast zat er nog 8,9 mg fosfor per liter in dat gezuiverde afvalwater. De resultaten voor een kwzi en rwzi zijn beter: respectievelijk 11,3 mg en 6,5 mg stikstof per liter. Als we dan kijken naar de normen in het mestactieplan (MAP) voor de landbouw, dan ligt de drempel voor het ontvangende oppervlaktewater per meetpunt op 11,3 mg nitraat-stikstof en de streefwaarde per afstroomzone op 4,1 mg nitraat-stikstof. Stikstof en fosfor voeden de eutrofiëring. Volgens de VMM leidt dat tot algen- en blauwalgenbloei en tot problemen met de zuurstofhuishouding. Voor fosfor is een specifieke biologische of chemische verwijderingsstap nodig, anders kan er orthofosfaat achterblijven.”

Technologie is verbeterd

“Ik stond van in het begin kritisch tegenover de iba’s. In onze gemeente Ledegem zijn bedrijven iba’s komen voorstellen voor een groepsaankoop. Wij zijn daar toen niet op ingegaan, net omdat de beoogde zuivering nauwelijks gerealiseerd wordt. Door te werken met drukrioleringen met aansluiting op de rwzi van Aquafin hebben we dan het aantal iba’s kunnen terugdringen. Inmiddels is de technologie voor iba’s en kwzi’s verbeterd, maar de normen zijn niet gevolgd. We hebben in onze gemeente een mooi voorbeeld van een recente kwzi die wel goed zuivert en die in een gracht is aangelegd. Die valt niet op in het straatbeeld. Dat is waar we volgens mij in het Vlaamse buitengebied naartoe moeten”, stelt Bart Dochy.

De burgemeester van Ledegem wijst op de omvang van het probleem. “Eén woning met 1 iba heeft misschien niet zoveel impact op een waterloop. Maar er moet in Vlaanderen nog voor 400.000 inwonersequivalenten een iba of kwzi geplaatst worden. Dat zijn nog meer dan 35.000 iba’s. Dat is een unieke kans die we niet mogen laten liggen als we het Vlaamse oppervlaktewater willen verbeteren. We mogen als overheid deze verantwoordelijkheid niet langer voor ons uit schuiven.”

Bart Dochy wil dat de iba’s en kwzi’s die nog geplaatst worden dezelfde normen volgen voor het geloosde water als de normen voor de grote rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s), of dat het effluent voldoet aan dezelfde normen als degene die gesteld worden in het MAP. Dat betekent dat die iba’s en kwzi’s duurder zullen worden. En er is al weinig enthousiasme om die te installeren. “Ik besef dat duurdere installaties niet populair zijn, maar wat we nu doen, is dweilen met de kraan open. De meeste al geplaatste iba’s zuiveren het afvalwater onvoldoende op stoffen die cruciaal zijn voor de kwaliteit van het oppervlaktewater. Vlaanderen kan hier een grote stap vooruitzetten. Het wordt duurder, maar dat is het minste van 2 plagen. Het alternatief is dat we voortdoen met technologie die onvoldoende resultaat levert.”

Belang voor de landbouw

De strengere normen voor iba’s en kwzi’s zijn belangrijk voor de landbouw. “Het gaat dan over de meetpunten van het MAP. Dat zijn punten waar men de kwaliteit van het oppervlaktewater meet en waar men gemakshalve elke procentje te veel toewijst aan de landbouw. We moeten daar eigenlijk gaan kijken of er stroomopwaarts van die meetpunten gezinnen aangesloten zijn, waarbij de woning al dan niet aangesloten is op een iba of kwzi. Een iba of kwzi zonder stikstofverwijderingsnorm kan de nitraatconcentratie van een kleine waterloop verhogen, vooral bij een laag debiet. Het effect hangt af van het debiet en de verdunning, maar de huidige normen voor iba’s garanderen niet dat het effluent de MAP-doelstellingen ondersteunt. Als we straks overal betere iba’s en kwzi’s hebben, kan men die factor uitsluiten van de vastgestelde resultaten. Als de landbouw in het MAP wordt beoordeeld op 4,1 mg nitraat-stikstof per liter, moeten ook de huishoudelijke puntbronnen aantoonbaar op stikstof en fosfor worden beoordeeld.”

Om die strengere normen in te voeren voor iba’s en kwzi’s, moet het Vlaams reglement betreffende de milieuvergunning (Vlarem) aangepast worden. “Zoals voor de stikstofreductie in de veestallen zullen de producenten van iba’s dan langs het equivalent van een WeComV (Wetenschappelijk Comité Luchtemissies Veehouderij) moeten passeren voor een erkenning. Controles na plaatsing kunnen via steekproeven. We staan al dicht bij de verwezenlijking van dit plan. Vlaams minister van Landbouw en Omgeving Jo Brouns steunt dit initiatief. De huidige West-Vlaamse gouverneur stuurde zopas nog een brief naar de minister waarin hij aandringt op de snelle invoering van deze strengere normen”, stelt Dochy.

Ook overstorten zijn een probleem

Bart Dochy wijst daarnaast nog op de overstorten van de grote rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s). Omdat nog niet alle droogweerafvoer (dwa, zeg maar het afvalwater) gescheiden is van de regenwaterafvoer (rwa), komt er bij hevige regenval te veel water tegelijk toe op de rwzi’s. Het teveel aan water dat op zo’n moment toekomt in de rwzi wordt ongezuiverd overgestort naar het oppervlaktewater. “Dat is elk jaar het equivalent van afgerond nog eens 400.000 gezinnen dat ongezuiverd in de waterlopen terechtkomt. Daar hebben de overheden nog flink wat werk voor het afkoppelen van dwa en rwa, zeg maar de gescheiden riolering. Als enkel de dwa toekomt in de zuiveringsinstallatie, zijn er in principe geen overstorten meer. En ook daar is er een belang voor de landbouwsector. Als er zo’n overstort is nabij een MAP-meetpunt, kan dat de metingen beïnvloeden”, besluit Bart Dochy.

Filip Van der Linden