Startpagina Interpom

Aardappelbewaring maakte enorme evolutie door

De voorbije 25 jaar is er een enorme evolutie gebeurd in de bewaring van aardappelen. De laatste 10 jaar kwam dit nog eens in een stroomversnelling. Ilse Eeckhout, teamleider aardappelen bij Viaverda, is de ideale persoon om ons bij te praten over de evoluties in dit domein.

Leestijd : 10 min

Zelf werkt Ilse Eeckhout dit jaar 30 jaar bij Viaverda, voorheen het Proefcentrum voor de Aardappelteelt (PCA). In 2001 startte ze het initiatief op om jaarlijks in de winter onder de noemer ‘een uur in de schuur’ een aantal bezoeken te organiseren aan recent gebouwde aardappelbewaarloodsen. De bedoeling was om telers te laten kennismaken met bewaarinfrastructuur en hun iets bij te leren over aardappelbewaartechniek.

“ 25 jaar geleden stonden we in Vlaanderen nog niet zo ver met aardappelbewaring. Er was in het beste geval een geïsoleerde loods, maar computergestuurde ventilatie had toen nog maar net zijn intrede gedaan. Het aanbieden van klimaat- en ventilatietechniek gebeurde destijds vooral door Nederlandse firma’s. De kennis kwam overgewaaid van bij hen”, herinnert Ilse Eeckhout zich nog. “Debieten, ventilatorcapaciteit en ventilatiekanalen moeten per project berekend worden. Het is niet zo van: ik plaats hier enkele ventilatoren en klaar ermee. Omdat de juiste hoeveelheid lucht aan de juiste snelheid door de aardappelen moet gestuurd worden, moeten ook de in- en uitlaatopeningen correct gedimensioneerd zijn. Alles begint met en is gebaseerd op het volume aardappelen dat bewaard moet worden”, legt Eeckhout uit.

Fontane luidde omslag in

Tot de jaren 90 werden heel veel aardappelen in bulk bewaard zonder enige vorm van ventilatie. “We zaten toen nog in het ‘Bintje-tijdperk’. Bintje kon je spreekwoordelijk op een hoop leggen en je moest er bij niet naar omkijken. Met de komst van enkele zware doorwasjaren, steeg wel het besef dat ventilatie nodig was om kwalitatief minder sterke partijen toch bewaarbaar te maken”, duidt Eeckhout.

“Met de opkomst van het ras Fontane begin jaren 2000 werd een goede bewaarinfrastructuur alleen maar belangrijker. Fontane was toen een moeilijk te bewaren ras. Ondertussen weten we wel beter. Met de juiste infrastructuur en met kennis van het bewaarproces, is er veel te sturen.”

De bewaarloodsen van toen waren eenvoudige gebouwen. Wie goedkoop wou werken, koos voor een volle vloer met bovengrondse kanalen. Op die manier bouwde men een multifunctionele loods, die ook geschikt was voor graan-, stro- of machineopslag. Pas later steeg de interesse in roostervloeren. Ooit was de keuze voor een van beide systemen gelijk verdeeld. Later kwamen we aan 80% roostervloeren en 20% bovengrondse kanalen. Ik denk dat nu nagenoeg alle nieuwbouwprojecten volledig terugvallen op roostervloeren. Soms wordt het voorste deel van de loods met vaste betonvloer uitgevoerd, waarbij bovengrondse kanalen geplaatst kunnen worden om meer een polyvalent stuk in de loods te hebben.

“Graanopslag in een aardappelbewaarloods is ondertussen uit den boze. Omwille van de residuproblematiek van kiemremmers, moeten granen elders opgeslagen worden. Uiteindelijk liggen aardappelen tegenwoordig zolang in de bewaring, dat de loods maar 2 maanden leegstaat”, bemerkt Eeckhout.

Roosters en kanalen

“De bewaring evolueerde rond de millenniumwissel naar doe-het-zelfprojecten. De aarden vloer werd vervangen door een betonvloer en een drukgang werd zelf getimmerd. Of er werden ondergrondse kanalen uitgegraven in de aarden vloer. Al snel werd duidelijk dat een volledige roostervloer gemakkelijker en goedkoper was in aanleg. De ondergrondse kanalen, op regelmatige afstand van elkaar en afgedekt met houden balkjes, verdwenen uit beeld. De volledige betonplaat met daarop onder helling gemeste muren en betonnen roosters wonnen terrein. Ook de gemeste muren zijn ondertussen verdwenen. Ze worden tegenwoordig mee gestort in beton”, licht onze gesprekspartner nog toe.

“Op het vlak van bovengrondse kanalen was er de evolutie van driehoekige houten kanalen in de jaren 80 naar de gegalvaniseerde halfronde kanalen. De houten kanalen waren vaak zelf gebouwd en hadden niet het juiste volume dat nodig is voor drukopbouw. De halfronde kanalen waren daar wel op berekend. De grootste elementen zijn tegenwoordig 2 m breed, wat neerkomt op een afstand van 2 m tussen 2 rijen kanalen. Bij het uitschuren van de aardappelen zorgt dit voor problemen. Kanalen worden gemakkelijk kapot gereden. Ondertussen zijn er ook Franse kanalen op de markt met een gelijkblijvende breedte, maar variërende hoogte.

Toch beschadig je bij het uitschuren van aardappelen vaak een bovengronds kanaal. Als telers in hun carrière tweemaal metalen kanalen moeten vervangen, dan kan een roostervloer wel eens een financieel aantrekkelijker alternatief betekenen. Bovengrondse kanalen worden nu vaak verkocht om in een bestaande loods toch iets te kunnen doen voor aardappelbewaring.”

Aardappelbewaarloodsen maakten in hun constructieprincipes meer evoluties door dan we wel eens zouden  denken.
Aardappelbewaarloodsen maakten in hun constructieprincipes meer evoluties door dan we wel eens zouden denken. - Foto: TD

Intrede bewaarcomputer

“Als er al bovengrondse kanalen waren, dan werden er ventilatoren voor geplaatst en werd alles handmatig gestuurd. Ook het openzetten van een luik om buitenlucht binnen te krijgen, werd handmatig gestuurd. De landbouwer gebruikte zijn ‘gevoel’ om luiken en ventilatoren te bedienen. Het ‘soort’ lucht waarmee je ventileert, is nochtans heel belangrijk”, benadrukt Ilse Eeckhout. “Je kan aardappelen met de verkeerde lucht ventileren en wie te veel ventileert, riskeert overmatige gewichtsverliezen.”

Het is gemakkelijker om de beslissing over te laten aan de bewaarcomputer. Mits een aantal temperatuurvoelers in het product en op basis van de gemeten omstandigheden in het weerstation buiten aan de muur, kan de computer beslissen of ventileren nodig is. Mits voldoende kennis over de in te stellen parameters, kan de teler het ventileren op die manier volledig overlaten aan de computer. Die computer beslist ook om inlaat- en uitlaatluiken al dan niet te openen, te sluiten of half te openen, zodat ‘menglucht’ kan gemaakt worden die wel de juiste eigenschappen heeft om de aardappelloods te beluchten.

Drukkamer wordt alsmaar groter

De opkomst van ondergrondse kanalen en de roostervloer, luidde ook de intrede van de drukkamer in. Bij bovengrondse kanalen werd er al eens een ventilator in de loods voor het kanaal gezet. Dit laat echter niet toe om rechtstreekse koude buitenlucht aan te trekken. Wat in het kanaal gaat, is altijd een mengeling met binnenlucht. Zowel bovengrondse kanalen als de kelder onder een roostervloer moeten aansluiten op een drukkamer.

“In het begin was die drukkamer best vrij smal uitgevoerd, want het betekende, zowel in bestaande als nieuwe loodsen, plaatsverlies. Telers wilden daar niet veel ruimte aan spenderen, enkel het hoogstnodige om een ventilator van 70 cm diameter in te leggen. Oorspronkelijk werden er veel drukkamers in hout uitgevoerd, vaak zelf getimmerd door de landbouwer”, kijkt Eeckhout terug in de tijd. “Hout was niet altijd de beste keuze, want een aardappelloods is een vochtige omgeving.”

Gaandeweg zagen we de drukgangen ruimer worden, zodat er vlot bijvoorbeeld met een warmtekanon ingegaan kan worden. Tevens wordt de drukgang niet meer in hout, maar in beton uitgevoerd, vaak met een voldoende grote en veilige, gegalvaniseerde toegangstrap. Geleidelijk aan werd ingezien dat een goede toegankelijkheid van de drukkamer belangrijk is.

“Waar het in het begin krap, beknopt en low budget was, zie je dat nu de bouw van die drukkamer deel uitmaakt van het grotere bouwproject. Nu zijn drukkamers zelfs toegankelijk geworden met een wiellader om de verzamelde grond in de drukkamer te verwijderen. Er zijn er zelfs die de ondergrondse kanalen toegankelijk gemaakt hebben voor een kleine wiellader. Ook de diepte van de kelder onder de roostervloer werd alsmaar groter. Enerzijds is die ruimte nodig voor drukopbouw en anderzijds zijn ze gemakkelijker te reinigen.”

De inlaat- en uitlaatluiken waren vroeger vaak zichtbaar als roosters in de muur. Deze roosters moesten bescherming bieden tegen regen en licht. Ze moesten groter gemaakt worden om netto voldoende lucht door te laten. Tegenwoordig zit alles netjes weggewerkt onder een dakoversteek. Aangevuld met geluiddempend materiaal biedt een oversteek niet alleen esthetische voordelen, hij kan ook dienen om de buren tevreden te houden.

Compartimentering treedt in

Gaandeweg werd alles groter. Zo’n 25 jaar terug waren het loodsen van 1.000 à 1.500 ton aardappelen. Later evolueerde dit naar projecten van 4.000 tot 5.000 ton op telersniveau. Bovengrondse kanalen bieden dan geen oplossing meer en ook langsventilatie kent zijn beperking. De opkomst van dwarsventilatie bood nieuwe opportuniteiten voor de constructie van grote bewaarplaatsen. Grote volumes werden bewaard onder één dak, zonder compartimentering maar met noodpoorten.

Bij dwarsventilatie liggen de kanalen dwars op de richting waarin de loods wordt gevuld. Naarmate er in- of uitgeschuurd wordt, worden alleen die ventilatoren aangezet van de kanalen waarop aardappelen liggen.

Met de komst van de nieuwe generatie kiemremmingsmiddelen in 2020 werd toch weer gekozen voor compartimentering. De techniek van foggen vraagt immers een perfecte luchtverdeling en een goede vullingsgraad van de loods, zonder al te veel dakvolume. Vanaf dan werd er weer gekozen voor meerdere aparte cellen van 1.000 à 1.500 ton onder één dak. Of er werd gekozen voor 2 compartimenten met aardappelen en 1 compartiment met uien onder hetzelfde dak. De cellen zijn daartoe tot in de nok volledig gescheiden van elkaar.

Steeds dikkere isolatie

De dikte van de isolatie is afhankelijk van de eigenschappen van het materiaal, maar is in de loop der tijd toegenomen. “In het begin spraken wij van 6 cm PUR (polyurethaan) in de muren en 8 cm PUR in het dak. Dat is ondertussen 8 cm in de muren geworden en 10 à 12 cm in het dak. De dikste isolatie steek je in het dak, want in de muren heb je bijkomend ook nog het beton of het metselwerk dat een beetje isoleert.”

Het dak van de aardappelloods werd gaandeweg dikker en beter geïsoleerd om de warmte buiten te houden. De winters zijn niet zo koud meer, de voorjaren zijn warmer én de aardappelen worden langer bewaard, dan moet je de warmte weten buiten houden.

Problemen met condens zijn er in recente bewaarloodsen nagenoeg niet meer. Er worden zelfs geen anticondensventilatoren meer opgehangen. Dikkere isolatie en minder koude winters maken dat er minder druppels aan de binnenkant van het dak hangen. Er is tegenwoordig ook veel meer aandacht voor het vermijden van koudebruggen in de constructie. Vroeger was dit een veel voorkomend probleem.

Ook toegangspoorten vertoonden vaak condens. Door hun beperkte isolatie vormen ze meestal een zwakke plek in het gebouw. Hun afmetingen zijn in de loop der jaren alleen maar toegenomen, als gevolg van de grotere inschuurlijnen en machines. Gemakkelijk werken vraagt voldoende werkruimte. Een brede poort biedt enkel voordelen.

Ook de hoogte van het gebouw moet voldoende groot zijn. Vroeger werden aardappelen maar 4 m hoog gestockeerd en zat de dakgoothoogte op 5 m. Nu worden aardappelen 0,5 à 1 m hoger gestockeerd en komt de dakgoot al snel op 6 à 6,5 m te hangen.

Steeds meer aardappelloodsen bieden de mogelijkheid om de inschuurlijn volledig binnen of onder een afdak  te plaatsen.
Steeds meer aardappelloodsen bieden de mogelijkheid om de inschuurlijn volledig binnen of onder een afdak te plaatsen. - Foto: TD

Van AC naar EC

Een belangrijke evolutie in de bewaarplaats was de overgang van AC- naar EC-ventilatoren. De afkorting ‘EC’ staat hier voor elektronische communicatie, omdat het omkeren van de stroomrichting op elektronische wijze gebeurt. EC-ventilatoren zijn stiller, energiezuiniger en bevatten een standaard toerentalregeling. Door het toerental te verlagen, kan je aanzienlijk energie besparen. Bij 80% van zijn capaciteit verbruikt de ventilator maar half zoveel stroom horen, we bij aanbieders. “Toch mag je dit niet zomaar doen”, waarschuwt onze gesprekspartner. “Het toerental verlagen betekent ook het verminderen van het debiet. Dat is niet gewenst bij cruciale fasen in de bewaring, zoals drogen en koelen.”

De EC-ventilatoren hebben als bijkomend voordeel dat je ze samen kan laten opstarten en geleidelijk in toeren kan laten toenemen. Terugslagkleppen onder de ventilatoren werden hierdoor overbodig en vind je niet meer terug in nieuwbouwloodsen waar voor dit type ventilator gekozen wordt. Deze waren nodig om te voorkomen dat lucht langs nog niet opgestarte ventilatoren ontsnapt, waardoor er te weinig druk kon worden opgebouwd in de drukkamer.

Bij AC-ventilatoren konden frequentieregelaars het toerental terugbrengen, maar dit werd maar beperkt toegepast. De EC-ventilatoren waren duurder in aankoop en er was weinig info omtrent levensduurte. Toch vonden ze snel ingang door hun energiezuinigheid, de investeringssteun die daarmee samenging en het feit dat ze geluidsarmer waren, wat soms wel handig was ten opzichte van buren.

Mechanische koeling

Met mechanische koeling kan je tegenwoordig consumptieaardappelen jaarrond bewaren. Wie mechanische koeling heeft, moet uiteraard voldoende dik isoleren om de koude binnen te houden, maar het moet allemaal betaalbaar en rendabel blijven. De lagere contractprijzen zetten voorlopig een rem op de investeringen, maar gezien de hogere temperaturen in het voorjaar en de vroege zomer, is mechanische koeling voor lange bewaring te verantwoorden.

Bij ieder nieuwbouwproject wordt de afweging gemaakt. Wordt mechanische koeling niet direct geplaatst, dan worden meestal wel de voorbereidingen getroffen om installatie later mogelijk te maken. Naast de investering kost vooral het energieverbruik geld. Anderzijds kan je er 1 à 2 kiemremmingsbeurten mee uitsparen en – bij correct gebruik – ook enkele percenten gewichtsverlies.

Kistenbewaring

Een andere recente evolutie is dat telers steeds meer eigen hoevepootgoed gaan bewaren. Hiervoor voorzien ze doorgaans een kleinere bewaarcel mét mechanische koeling. Je kan dan spreken van een frigocel met dikke isolatiepanelen. Je zit dan eigenlijk nog op een ander niveau van koeling, zo’n 4 °C, wat je bij consumptieaardappelen niet hebt.

“Pootgoedbewaring gebeurt meestal in kisten, omdat dit het gemakkelijkst is. Rassen, kalibers en partijen kunnen apart gehouden worden en de logistiek is eenvoudig. Consumptieaardappelen bewaren in kisten had een trend kunnen zijn, maar die is er niet gekomen. Belgen telen vooral aardappelen voor de verwerkende industrie. Opslag in kisten is te duur voor dit bulkproduct. Telers met tafelaardappelen of thuisverkoop kiezen wel voor kistenbewaring”, bemerkt Ilse Eeckhout.

“Voor de kistenbewaring zijn er doorgaans 2 systemen: een soort van brievenbussysteem waarbij de kisten met hun palletopening tegen de openingen in de wand van de drukkamer staan of zuigventilatie. Bij dit laatste zijn de openingen in de wand verticaal en wordt de lucht tussen 2 dubbele rijen kisten afgezogen of geblazen. De ruimte tussen de kisten wordt afgedekt met een zeil of met luchtzakken. Het voordeel van deze laatste techniek is dat de rijen kisten langer kunnen zijn.”

Nog meer evoluties of trends

Een andere evolutie die we ook nog gezien hebben slaat op de kachels of branders die geplaatst worden. Die dienen om drogende lucht te creëren. Zeker bij de bewaring van uien is dat nodig. Waar er voorheen losse apparaten de loods werden binnen gedragen, monteert men nu vaste leidingen die gas naar aftappunten brengen waar de branders op aangesloten worden. Sommige telers drogen eerst hun uien tot een relatieve vochtigheid van 65%, om dan de branders naar de aardappelcel te brengen voor het droogproces aldaar. Zijn ze niet meer nodig, dan halen ze deze weg uit de loods en bewaren ze deze elders op het erf. Zo kunnen de kachels niet aangetast worden door de kiemremmingsmiddelen.

“Vooral in de eerste jaren na de introductie van de nieuwe generatie kiemremmers ondervonden telers dat die middelen schade konden berokkenen aan de infrastructuur van de loods. Lampenkappen, afvoerleidingen van koeling en onderdelen in bepaalde plastics werden aangetast en moesten vervangen worden. Vaak was het de combinatie van kiemremmers op plastic onderdelen met condensvocht die zorgde voor materiaalschade.”

Een andere evolutie die we zien, is dat vroeger de inschuurlijn bij het in- en uitschuren volledig buiten stond opgesteld. Later kwam die onder een afdak aan de loods te staan. Nu zijn de gebouwen groot en hoog genoeg om volledig binnen te staan, soms in de vorm van een machineloods aanpalend aan de aardappelberging. “Bij nieuwbouw is er het voordeel dat je alles kan meenemen in één vergunningsaanvraag”, bemerkt Ilse Eeckhout tot slot.

Tim Decoster

Lees ook in Interpom

Hoe nieuwe technologieën integreren in de aardappelteelt?

Aardappelen Op de tweede dag van de Interpom-vakbeurs stond een debat over de integratie van nieuwe technologieën in de aardappelteelt op het programma. Vijf experten uit het werkveld gaven daarbij hun visie over deelthema’s als precisietechnieken, biostimulanten, veredeling, nieuwe genomische technieken, bemesting en waterkwaliteit.
Meer artikelen bekijken