Vaccins zijn beschikbaar, maar veehouders mogen ze niet gebruiken

Stel je voor: je hebt 20 jaar geïnvesteerd in de gezondheid van je veestapel. Je vaccineert, je volgt de protocollen, je werkt nauw samen met je bedrijfsdierenarts. Je dieren zijn gezond, je bedrijf draait goed. En dan krijg je van overheidswege de boodschap dat vaccineren niet langer toegelaten is, niet omdat het vaccin niet werkt, maar omdat je land of je regio officieel ziektevrij is verklaard. Enkele maanden later raakt een virus toch je bedrijf binnen. Dieren moeten worden afgevoerd. Het Sanitair Fonds komt tussen in de kosten, maar de psychische schade en de frustratie bij de getroffen veehouders verdwijnen niet met een (gedeeltelijke) economische schadevergoeding. Voor té veel Vlaamse veehouders is dit geen theoretisch scenario, maar realiteit.

Beleid ondermijnt zijn eigen succes

Als federaal parlementslid zie ik van nabij hoe het federale diergezondheidsbeleid wordt vormgegeven door de FOD Volksgezondheid en het Federaal Agentschap voor de Veiligheid van de Voedselketen (FAVV). De grote lijnen worden bepaald door de Europese Animal Health Law van 2016, die sinds april 2021 van toepassing is. De uitvoering gebeurt nationaal, maar de beleidskeuzes zijn in belangrijke mate Europees gestuurd. De voorbije decennia heeft dat beleid belangrijke successen geboekt. Verschillende dierziekten werden teruggedrongen en de gezondheidsstatus van de veestapels verbeterde aanzienlijk. Toch wordt steeds duidelijker dat het huidige model tegen zijn grenzen aanloopt. Het doel blijft immers nog steeds hetzelfde: een ziekte uitroeien door (mogelijks) besmette dieren te ruimen en vaccinatie afbouwen zodra de ziekte voldoende onder controle lijkt. Dat zogenaamde stamping out-principe heeft historisch resultaten opgeleverd, maar werd ontwikkeld in een tijd waarin vaccins minder performant waren, monitoring beperkter was en internationale handelsstromen anders verliepen dan vandaag.

De realiteit van 2026 is een andere. Nieuwe ziekte-uitdagingen dienen zich aan, de mobiliteit van dieren én vectoren neemt toe en de beschikbare vaccintechnologie is sterk geëvolueerd. Het beleid is die evolutie onvoldoende gevolgd, terwijl de maatschappelijke weerstand tegen massale ruimingen wel blijft stijgen.

IBR

Nergens wordt die paradox duidelijker dan bij IBR. Na bijna 30 jaar bestrijding heeft België een uitzonderlijk hoge gezondheidsstatus bereikt. Meer dan 99% van de conventionele rundveebedrijven zijn vandaag officieel IBR-vrij. Dat succes is het resultaat van jarenlange inspanningen door veehouders, dierenartsen en de sector. Maar zonder bescherming door vaccinatie zitten veehouders op een tijdbom, want de ketting is maar zo sterk als haar zwakste schakel. Wanneer opnieuw besmettingen opduiken, holt men in een antistoffenvrije populatie steeds achter de feiten aan. In 2025 en begin 2026 steeg het aantal herbesmettingen aanzienlijk. Dat veroorzaakt niet alleen veel menselijk leed, maar de kas van het Sanitair Fonds Rundvee raakt ook leeg. De vergelijking met een brandverzekering dringt zich op: niemand verplicht een huiseigenaar om zijn verzekering op te zeggen omdat er jarenlang geen brand is geweest. Toch is het juist dat wat het beleid doet.

Blauwtong

Bij blauwtong ligt het probleem anders, maar de onderliggende vraag is dezelfde. Het blauwtongvirus serotype 3 heeft de voorbije jaren vooral bij schapenhouders zware economische schade veroorzaakt. Sterfte, productieverlies en vruchtbaarheidsproblemen hebben diepe sporen nagelaten op tal van bedrijven. Er zijn verschillende vaccins beschikbaar, maar de optimale strategie verschilt naargelang de diersoort, de regio, de infectiedruk en het tijdstip van vaccineren. Wat werkt voor een schapenbedrijf in West-Vlaanderen, is niet noodzakelijk de beste aanpak voor een rundveehouder in Limburg. Daarom blijft de bedrijfsdierenarts cruciaal. Vaccinatie is geen administratieve oefening, maar een gezondheidsstrategie die afgestemd moet worden op de situatie op het terrein. De recente vaststellingen van blauwtongvirus serotype 3 en 8 in onze buurlanden tonen aan hoe snel nieuwe risico's kunnen opduiken.

Vogelgriep

Bij hoogpathogene aviaire influenza (vogelgriep) wordt de discussie nog fundamenteler. Bij aviaire influenza is het verband met een zoönose niet langer fictief. Al tientallen jaren lang bestaat de standaardaanpak uit het (preventief) ruimen van (mogelijks) besmette koppels en het instellen van beschermingszones. Die aanpak brengt echter enorme economische en maatschappelijke kosten met zich mee. Ondertussen tonen onderzoeken van onder meer Wageningen University & Research aan dat preventieve vaccinatie de kans op uitbraken drastisch kan verminderen. Nederland werkt daarom aan een gefaseerde invoering van vaccinatie bij leghennen, ondersteund door aangepaste monitoringssystemen die besmettingen betrouwbaar kunnen detecteren. Ook in België wordt die piste onderzocht. Dat is een positieve evolutie. Maar onderzoek alleen volstaat niet. De sector heeft nood aan duidelijkheid over de richting die het beleid wil uitgaan.

Afrikaanse varkenspest

Afrikaanse varkenspest (AVP) is nooit ver weg. Uit het 2025-jaarverslag van EFSA blijkt dat het aantal AVP-uitbraken bij tamme varkens in de EU vorig jaar met 76% steeg, van 333 naar 585 uitbraken. Bij wilde zwijnen liep het aantal besmettingen op met 44% tot meer dan 11.000 gevallen. Het aantal getroffen EU-lidstaten steeg van 13 naar 14, met Spanje als nieuwkomer. Verontrustend zijn ook twee vastgestelde gevallen van verspreiding over lange afstanden, in Duitsland en in Spanje, waarbij het virus via wilde zwijnen plots opduikt ver buiten de bekende besmettingszones. België is momenteel vrij van AVP, maar de bescherming van de sector rust volledig op bioveiligheidsmaatregelen. Dat volstaat niet als sluitende bescherming wanneer het virus zich abnormaal snel verspreidt en op onverwachte manieren opduikt. Europa moet sterker inzetten op vaccinontwikkeling en -registratie. Wanneer een werkzaam vaccin beschikbaar komt, mag regelgeving niet de voornaamste hinderpaal worden om het in te zetten.

Wat er moet veranderen

De keuze om al dan niet te vaccineren tegen besmettelijke virale dierziekten die geen zoönoses zijn, moet gemaakt worden door de veehouder en zijn bedrijfsdierenarts, binnen een duidelijk wettelijk kader. De overheid bepaalt de randvoorwaarden, organiseert de monitoring en bewaakt de diergezondheid. Maar een overheid die preventieve vaccinatie verbiedt zodra een ziekte onder controle lijkt, dreigt de weerbaarheid van bedrijven net te ondermijnen.

Dat inzicht leeft vandaag ook steeds sterker binnen de veterinaire wereld. De Federation of Veterinarians of Europe (FVE), de koepelorganisatie van Europese dierenartsen, stelt dat de klassieke stamping out-strategie niet langer volstaat als centrale pijler van het diergezondheidsbeleid. Volgens de FVE moeten moderne vaccins veel nadrukkelijker worden ingezet om uitbraken te voorkomen, dierenwelzijn te verbeteren en om de noodzaak van grootschalige ruimingen te beperken.

Die discussie moet in de eerste plaats op Europees niveau worden gevoerd. De krijtlijnen van het diergezondheidsbeleid worden immers bepaald door de Europese Animal Health Law. Vlaams Belang ondersteunt binnen de Patriots for Europe-fractie een evolutie naar een beleid waarin vaccinatie een volwaardig instrument wordt, naast bioveiligheid, monitoring en verantwoord bedrijfsmanagement. Niet de automatische ruiming, maar risicobeheersing en preventie moeten centraal staan. België mag zich daarbij niet afzijdig houden. Onze ministers moeten bij Europa pleiten voor meer ruimte voor preventieve vaccinatie, voor een heroriëntatie van sanitaire middelen richting preventie en innovatie en voor een diergezondheidsbeleid dat maximaal gebruikmaakt van de wetenschappelijke vooruitgang van de voorbije decennia.

Preventie kost geld. Uitbraken, ruimingen en maatschappelijk onbegrip kosten uiteindelijk veel meer. De praktijk toont regelmatig waar de huidige aanpak tekortschiet. Het is tijd dat het beleid volgt.

Katleen Bury