Hard boeren door harde Finse winters
Landbouw in Finland vindt plaats onder veeleisende natuurlijke omstandigheden. Dat brengt zowel uitdagingen als een aantal verrassende voordelen met zich mee. “Deze winter moesten we alle wintertarwe uiteggen en opnieuw zaaien.”
Finland is een van de meest noordelijk gelegen landbouwgebieden ter wereld, benadrukte Tero Hemmilä, de voorzitter van de lokale boerenbond (MTK), voor een groep Europese landbouwjournalisten. “Dat brengt een aantal uitdagingen met zich mee, maar ook een aantal voordelen.” Extreem weer speelt een belangrijke rol in de bedrijfsvoering van Finse landbouwers.
Een kort groeiseizoen
Finland heeft een kort en koel groeiseizoen, ongeveer van midden april tot eind september. De Finse akkerbouw richt zich daarom op gewassen die geschikt zijn voor deze omstandigheden. Granen gedijen bijvoorbeeld goed in het Finse klimaat. Boeren telen veel gerst, tarwe en rogge.
Het noordelijke land is een echte krachtpatser op het vlak van haver: in 2024 werd er 1.208 kiloton haver geproduceerd, meer dan de andere soorten graan dat jaar. Ongeveer 40% van de productie wordt geëxporteerd. Finland zit dan ook in de top 5 van haverproducenten wereldwijd en is de belangrijkste haverexporteur in de Europese Unie. De Finnen lusten haver ook, het is een belangrijk graan in het Finse dieet.
Door het korte groeiseizoen liggen de opbrengsten in Finland een pak lager dan in de rest van Europa. De opbrengst van tarwe ligt bijvoorbeeld gemiddeld tussen 3,8 en 4,2 ton per hectare en een hectare gerst brengt in Finland maar gemiddeld 3,5 tot 3,8 ton op. Ter vergelijking, in Vlaanderen is de opbrengst respectievelijk 8,28 ton en bijna 8 ton per hectare.
Lange zomerdagen
Gelukkig compenseren de erg lange zomerdagen de lage temperaturen en het korte groeiseizoen voor een stuk. Die hebben ook een directe positieve invloed op de productkwaliteit van een gewas als karwij, zegt teler Ilmari Hunsa. Deze winterharde specerijplant voelt zich prima thuis in het koude Finland. Niet voor niets wordt het omschreven als een ‘arctische plant’ door Tuomas Levomäki van Trans Farm, de paraplu waaronder 1.200 karwijtelers als Ilmari Hunsa opereren.
Alleen al onder de noemer van Trans Farm wordt er op ongeveer 22.000 ha karwij geteeld in Finland. “Meer dan 99% van de in Finland geproduceerde karwij wordt geëxporteerd, en het wereldwijde marktaandeel bedraagt 25%”, aldus Levomäki. “Samen met koriander en oliehennep vormt karwij een belangrijk onderdeel van de rotatie van onze graantelers.” De prijs die landbouwers krijgen voor karwij zit goed, mede door de lage productiekosten van een tweejarige, soms driejarige oogst. De zeer sterke wortels van de karwijplant boren diep in de kleigronden in deze regio van Finland, wat de bodemstructuur verbetert. De opbrengst van wintertarwe en rogge ligt volgens Ilmari ook een ton hoger als ze volgen op karwij.
Extreme winters
De winters in Finland zijn lang en hard, met temperaturen die wekenlang diep onder het vriespunt bengelen. Het vriezen vormt een groot risico voor wintergewassen als wintertarwe en koolzaad, maar normaal gezien vormt een dik pak sneeuw een natuurlijke isolatielaag om de ontkiemende wintergewassen te beschermen.
Normaal gezien dan wel. Veel landbouwers en mensen uit de sector getuigden tijdens ons bezoek over het voorbije seizoen ,dat door een gebrek aan sneeuw dramatisch bleek voor winterteelten. “Afgelopen winter was zeer streng”, zegt Levomäki tussen de karwijplanten van Ilmari Hunsa. “Het was 3 tot 4 weken lang kouder dan -25 °C. En er lag minder dan 5 cm sneeuw. Maar zoals je kunt zien, de karwij groeit nog steeds heel normaal en goed.” Er blijft daarentegen nog maar een veld wintertarwe over, merkt akkerbouwer Ilmari op. “Mijn grootste uitdaging is de winter.”
In zijn omgeving zag varkensboer Timo Heikkilä maar een vijfde van de wintertarwe door de voorbije winter komen. Weinigen wagen zich in Finland dan ook aan winterteelten volgens hem. “De winter is te zwaar. Rogge kan ik nog begrijpen, maar weinigen wagen zich aan winterkoolzaad en -gerst.”
Anderzijds zijn de omstandigheden in het zuidwesten van Finland normaal gezien geschikt voor wintergranen, legt landbouwjournalist en landbouwer Uolevi Oristo uit. “Het is hier namelijk erg droog tijdens het begin van de zomer, maar deze winter was niet ideaal voor wintertarwe. Op onze boerderij moesten we alles uiteggen en opnieuw zaaien.”
Akkerbouwer Timo Laaksonen zaait normaal gezien flink wat wintergewassen in, maar een natte herfst gooide op het foute – of achteraf gezien juiste – moment roet in het eten, waardoor hij geen wintertarwe kon zaaien.
Vroege aardappelen
Een andere teelt waarbij het weer een grote uitdaging vormt, zijn vroege aardappelen, legt akkerbouwer Roger Lindroos uit. Tijdens het planten van de vroege aardappelen, een ware delicatesse in de Finse keuken, in maart, is het vaak nog koud. Dan moeten aardappeltelers als Roger de afweging maken: nu al durven beginnen – en bij de eersten zijn met vroege aardappelen, en dus een betere prijs krijgen – of wachten tot het warmer wordt.
Roger beschermt zijn aardappelplanten met een gaas tegen nachtvorst, maar tot in juni kan het ‘s nachts zo streng vriezen dat enkel een gaas geen soelaas biedt. Om de planten te behoeden voor schade is het belangrijk om continu water te sproeien. Wanneer het water bevriest, komt er immers warmte vrij die de zaailingen opwarmt. Zolang Roger zijn aardappelen continu kan besproeien, komen ze zo zelfs goed door de koudste vorstnacht.
Goede vorst
De vorst biedt ook unieke voordelen voor de Finse landbouw. Het koele klimaat beschermt het land tegen veel plagen en ziektes die elders in de wereld veel voorkomen. Finse boeren moeten dan ook veel minder spuiten dan hun collega’s in de rest van de Europese Unie.
Ook de bodemstructuur profiteert van de bittere koude. “Het was een zeer koude winter met weinig sneeuw om onze velden te bedekken. Maar dat is eigenlijk zeer goed”, legt Uolevi uit. “De grond is tot 60 cm diep bevroren, wat zeer goed is voor de bodemstructuur.” De bodem in het zuidwesten van Finland is zeer kleiachtig. Vorst breekt de klompen klei op, waardoor ‘de grond gaat ademen’, bevestigt Timo Laaksonen, en waardoor akkerbouwers als hij minder moeten ploegen.
Droge lentes
In de vroege lente is er door de smeltende sneeuw veel water op de velden. Dat maakt goede drainagesystemen noodzakelijk om de velden tijdig klaar te maken voor voorjaarswerkzaamheden.
Tijdens de lente en vroege zomer is het in Zuidwest-Finland dan weer kurkdroog. “We wachten en wachten op de regen”, zei varkenshouder Timo Heikkilä begin juni. “We kregen 22 mm regen in het midden van mei. Daar waren we zeer blij mee. Het zomergraan ziet er daarom zo goed uit.” Deze droogtes, die zich door klimaatverandering steeds vaker voordoen, komen juist wanneer de waterbehoefte van de gewassen die in het voorjaar worden gezaaid het grootst is.
Daarom kiezen steeds meer telers als Ilmari Hunsa voor winterteelten. “Bijna alle tarwe in Finland bestaat uit zomertarwe, omdat onze winters zo streng zijn, maar steeds meer boeren tonen interesse in wintertarwe”, klinkt het bij Raisio, een voedingsbedrijf gespecialiseerd in graanproducten. “De droge lentes zijn dan een interessanter deel van het groeiseizoen als je wintertarwe verbouwt. Maar natuurlijk hebben we vrij vaak een natte herfst, waardoor het niet de hele herfst mogelijk is om wintertarwe te zaaien.”
Klimaatverandering
Finse boeren maken telkens een afweging tussen verschillende klimaatextremen, een oefening die door klimaatverandering niet makkelijker wordt.
Recent onderzoek naar de klimaatrisico’s in Zuidwest-Finland belooft bijvoorbeeld meer extreem weer. “De klimaatverandering vergroot de onzekerheid rond de oogstopbrengst door de toename van wisselvallige winters, hevige regenval, hitte- en droogteperiodes en een groter risico op plagen”, concluderen de onderzoekers.
Koude winters zonder sneeuw, zoals het voorbije seizoen gebeurde, zullen door klimaatverandering vaker voorkomen, waardoor ‘het overwinteren van wintergranen en meerjarige gewassen moeilijker wordt’. “ “Klimaatverandering brengt nieuwe plagen, schadelijke uitheemse soorten en ziekteverwekkers naar Zuid-Finland”, voegen de onderzoekers eraan toe. Dit zal leiden tot oogstverliezen, hogere kosten voor landbouwers en zal zelfs ‘de nationale voedselzekerheid in gevaar brengen’.
De regio is ook enorm kwetsbaar voor droogte. “Voor boeren in Zuid-Finland leidt de droogte nu al tot bijna jaarlijkse oogstverliezen. De verwachting is dat de situatie in de nabije toekomst nog verder zal verslechteren.” Een schaarste aan natuurlijke irrigatiebronnen maakt extra irrigeren lastig. Bovendien hebben veel landbouwers niet de middelen om zomaar meer te besproeien.
Om een belangrijke sector als landbouw te redden, roepen de onderzoekers dan ook op om dringend maatregelen te nemen om de Finse landbouwers voor te bereiden op deze veranderingen. Tegelijk benadrukken ze de noodzaak om de uitstoot van broeikasgassen verder terug te dringen, om de impact zo veel mogelijk te beperken.
Klimaatverandering brengt ook een klein lichtpuntje met zich mee. “De opwarming van het klimaat zorgt voor een langer oogstseizoen, wat de opbrengst over het algemeen kan vergroten en een meer gevarieerde teelt van nieuwe gewassen mogelijk maakt.” Alvast één iemand ziet de toekomst daarom rooskleurig in. “De noordelijke regio rond de Oostzee zal in de toekomst een belangrijkere regio voor voedselproductie worden door klimaatverandering”, concludeert de voorzitter van de Finse landbouworganisatie MTK.
