Landbouw aan de grens met Rusland

Aan de Europese grens met Rusland voelen Finse boeren nog meer dan andere landbouwers in de EU de gevolgen van het aanhoudende conflict met de Europese erfvijand. “Finland ligt geografisch aan de rand van de EU en deelt een lange grens met Rusland”, zegt Santeri Salo, een Finse zaadteler in het zuidwesten van Finland. “De veiligheidssituatie wordt hierdoor hier wellicht iets anders ervaren dan in veel andere Europese landen.”

Eiland Finland

Het is niet alleen een gevoel, maar de Finse landbouwsector is wel degelijk enorm gevoelig voor verstoringen in de toeleveringsketen. “Finland is net een eiland”, vertelde de Finse landbouwminister Sari Essayah aan de Europese nieuwswebsite Euractiv. “Aan de ene kant worden we omringd door de zee en aan de andere kant door Rusland.”

Marktverstoringen zijn een belangrijke bedreiging voor de Finse voedselzekerheid, beaamt Lauri Viinikkala, de directeur van het Finse Museum voor Landbouw in Sarka. Hij benadrukt hoe fictief het begrip ‘voedselzekerheid’ is in Finland.

“De percentages voor voorzieningszekerheid in Finland liggen zeer hoog. Voor graan ligt onze zelfvoorzieningsgraad rond de 80 à 90%. Maar de productie is afhankelijk van geïmporteerde goederen.” Finland is voor minder dan 20% zelfvoorzienend op het vlak van kunstmest, voor energie maar 35% en alle (grondstoffen voor) gewasbeschermingsmiddelen moeten van elders komen. “Het risico dat de toeleveringsketen wordt onderbroken, is groot.”

Kunstmest

Deze afhankelijkheid van tal van essentiële landbouwinputs zorgde voor een acute crisis toen Rusland Oekraïne binnenviel in februari 2022. Europese sancties en marktverstoringen verstoorden de internationale en Finse productie van kunstmeststoffen, wat leidde tot hogere kosten voor Finse landbouwers (zie figuur 1).

“Vanuit mijn perspectief als Finse boer was een van de meest directe gevolgen van de oorlog in Oekraïne de sterke stijging van de prijzen van landbouwgrondstoffen, met name van meststoffen”, blikt Santeri terug. “Tijdens het eerste voorjaar na het uitbreken van de oorlog stegen de meststofprijzen zeer snel, wat de productiekosten deed stijgen en onzekerheid veroorzaakte over zowel de prijs als de beschikbaarheid van grondstoffen. Na deze prijsschok stabiliseerden de prijzen zich echter geleidelijk en werd de situatie voorspelbaarder.”

Ondanks de stabilisatie blijven de prijzen van kunstmest hoger dan voor de oorlog, wat boeren voelen in hun portemonnee en de angst vergroot voor tekorten. “Het is nu al moeilijker om aan bepaalde grondstoffen voor de meststoffenindustrie te komen, wat heeft geleid tot periodieke tekorten aan meststoffen en wat ook een van de factoren is geweest achter de eerder genoemde stijging van de meststofprijzen”, zegt Viinikkala. “Het gevaar van een volledige verstoring van de beschikbaarheid van bepaalde grondstoffen, met name van degene die voorheen grotendeels uit Rusland werden geïmporteerd zoals ammoniak, is aanzienlijk groter geworden dan vóór de oorlog.”

Noodvoorraden

“Helaas zijn we dus in hoge mate afhankelijk van tal van essentiële landbouwgrondstoffen”, zegt Jukka Peltola. Samen met zijn collega’s van NESA, het Finse National Emergency Supply Agency, moet hij ervoor zorgen dat de landbouw en dus de maatschappij verder kan draaien tijdens een crisis.

Daarvoor legt NESA noodvoorraden aan van de meest kritieke grondstoffen en landbouwproductiemiddelen, zoals zaadgoed, herbiciden voor graangewassen, voederingrediënten en de grondstoffen voor de productie van kunstmest.

Die voorraden beheert de Finse overheid niet zelf, maar worden opgeslagen door private bedrijven. “Het komt erop neer dat bedrijven een kleine buffer aanhouden ten opzichte van wat ze normaal gesproken nodig hebben”, legt Peltola uit. “Natuurlijk betalen wij hen voor de opslag, maar de voorraden blijven het eigendom van NESA.” Hij is ervan overtuigd dat deze privaat-publieke samenwerking de kosten drukt. “We maken gebruik van bestaande logistieke infrastructuur en en van bestaande opslagfaciliteiten, en hoeven niets extra’s te bouwen.”

Meer structureel probeert de Finse overheid hun landbouwsector op verschillende manieren minder afhankelijk te maken van geïmporteerde productiemiddelen, bijvoorbeeld door middel van nieuwe paraatheidsmodellen, bio-energie en nieuwe technologieën. Zo willen ze landbouwbedrijven aanmoedigen om meer inputs zelf op te slaan. “Essentiële landbouwgrondstoffen zijn dan op het juiste moment al op de juiste plaats”, legt Peltola uit. “Zo zijn landbouwers tijdens een crisis niet zo afhankelijk van onze noodvoorraden en moeten we geen enorme voorraad meststoffen en gewasbeschermingsmiddelen aanleggen. De boeren hebben dat al in huis.”

Daarnaast richt NESA zich minder op fysieke voorraden, en meer op productiecapaciteit. “In de praktijk betekent dit dat we niet per se evenveel vaste productreserves van bijvoorbeeld gewasbeschermingsmiddelen aanhouden als voorheen. In plaats daarvan willen we ervoor zorgen dat de producten, toeleveringsketens en productiecapaciteit die we nodig hebben, beschikbaar zijn wanneer we ze daadwerkelijk nodig hebben.”

Midden-Oosten

Het conflict in het Midden-Oosten doet nog een schep bovenop de al hoge kostprijzen voor landbouwinputs als meststoffen en brandstof. Landbouworganisaties roepen links en rechts de overheid op om in te grijpen.

De Finse overheid houdt de situatie nauwlettend in de gaten, aldus Peltola, maar voorlopig is er nog geen aanleiding om in te grijpen door bijvoorbeeld strategische voorraden van olie en meststofgrondstoffen vrij te geven. “Boeren hebben over het algemeen de benodigde productiemiddelen kunnen verkrijgen, hoewel sommigen hun productieplannen waarschijnlijk hebben aangepast vanwege veranderende kosten en marktomstandigheden.”

Peltola, zelf een boer, gaf aan dat hij overweegt om minder kunstmest toe te dienen door de hoge kostprijs. Finse graantelers stappen over op andere gewassen als peulvruchten, omdat de graanprijzen de stijging van de inputprijzen niet volgen. Hoge brandstofprijzen verhogen de interesse in graandrogers die teren op biobrandstoffen als houtsnippers.

Politiek debat

Sinds de oorlog is voedselzekerheid veel prominenter aanwezig in het politieke debat. “Meer in het algemeen wordt de landbouw steeds vaker gezien als een sector met een tweeledige functie”, aldus Peltola. “Het gaat niet alleen om de productie van voedsel. De landbouw vormt ook een belangrijk onderdeel van alomvattende veiligheid en veerkracht. Door plattelands- en grensgebieden economisch actief te houden, blijven logistieke netwerken, productiecapaciteit, lokale expertise en regionale knowhow in stand. Dit alles is vooral van grote waarde tijdens crises, maar ook in normale tijden is het van groot belang.”

Mochten plattelandsgebieden in het oosten van Finland leeglopen, zou dat ook een veiligheidsprobleem vormen. De 1.340 km lange grens met Finland loopt door wilde wouden en dunbevolkte plattelandsgebieden. Officiële instanties kunnen dit onmogelijk allemaal tegelijk in de gaten houden, dus boeren moeten de rol van grensbewaker op zich nemen. Zeker sinds Finland de grens sloot eind 2023 nadat het Rusland beschuldigde van migranten in te zetten als wapen, houden boeren een extra oogje in het zeil. Of in de woorden van Eurocommissaris Christophe Hansen: “Deze boeren leveren een grote bijdrage aan de verdedigingslinie van de EU.”

In het grensgebied wordt de oorlog nog concreter voor landbouwers. “In het oosten van Finland is de moderne landbouw moeilijker geworden, aangezien gps-systemen niet meer zo goed werken als voorheen. Er zijn meldingen van dagen waarop niets lijkt te werken”, zegt melkveehouder Antero Lähteenmäki, eveneens in Zuidwest-Finland. Rusland verstoort sattelietnavigatie, naar eigen zeggen om Oekraïense drones te counteren. Europese landen zien het echter als onderdeel van een Russische hybride oorlogscampagne, waar Finse boeren de dupe van worden.

Appreciatie voor landbouw

Finnen hebben altijd een appreciatie gehad voor het belang van een eigen landbouwproductie. Het wegvallen van Russisch graanimports in 1917 zorgde bijna voor een hongersnood. “We hebben geleerd wat het betekent om geen eigen landbouw te hebben”, aldus varkenshouder Timo Heikkilä. “Onze bevolking begrijpt dat het iets kost om in zo’n noordelijk land landbouw te bedrijven.”

Die appreciatie was voor een stuk verwaterd door veranderende prioriteiten. Jarenlang was landbouw, en dan vooral de melkveehouderij, de grote boosdoener toen duurzaamheid bovenaan de agenda stond. Maar die perceptie is veranderd sinds de oorlog in Oekraïne, zegt Antero. “Door het uitbreken van de oorlog werd in Finland duidelijk dat we ook onze eigen productie moeten hebben en dat de melkveehouderij een essentieel onderdeel daarvan is.” De landbouw wint terug aan populariteit bij de bevolking.

Nu conflict bij de Finse overheid het besef heeft aangewakkerd dat de binnenlandse voedselproductie belangrijk is, voerden ze wijzigingen door in subsidieprogramma’s en beleidsmaatregelen. Zo werd de verplichting om een deel van de landbouwgrond braak te laten opgeheven om ervoor te zorgen dat Finland voldoende binnenlandse productie had, legt Antero uit.

Toch hebben landbouwers het gevoel dat er nog actie nodig is om de landbouw te redden. “Vanuit beleidsoogpunt heeft de crisis voedsel- en voorzieningszekerheid sterker op de agenda gezet. Tegelijkertijd blijft het een uitdaging om dit besef om te zetten in beleid dat ervoor zorgt dat de landbouw op de lange termijn economisch levensvatbaar blijft”, besluit zaadteler Santeri.

Thor Deyaert