Herderstocht 2026 vraagt aandacht voor bezorgdheden en voordelen van het herdersbestaan

Op 28 september werd het officiële figuurlijke startschot gegeven van de Herderstocht 2026 doorheen Vlaanderen. Onder grote publieke en persbelangstelling en in aanwezigheid van de Limburgse Gouverneur Jos Lantmeeters (N-VA) werd na enkele korte toespraken de herdersstaf door de Nederlandse herder Luc Teeuwen overhandigd aan vader Johan en zoon Toon Schouteden uit Houthalen-Helchteren. En dan ging de kudde, na enige aarzeling omwille van de drukte, op stap voor een tocht van 170 km. Deze moeten ze afleggen in een vijftiental dagen, met telkens een vast ritme van wandeling in de voormiddag, middagrust, wandeling in de namiddag en dan verblijf in een nachtweide om toch voldoende te kunnen eten en rusten.

Het verdere programma

Het programma kan continu gevolgd worden . Er is veel wisselwerking met de provincie- en gemeentebesturen waar de kudde langs trekt. Het publiek en prominenten stappen deels mee. Er zijn avondactiviteiten en sommige mensen die mee stappen hebben ook een tent bij om in de buurt van de kudde te overnachten. Vlaams minister van Landbouw en Omgeving Jo Brouns (cd&v) had toegezegd om op bezoek te komen in Heusden-Zolder op 2 oktober, maar een uitgestelde septemberverklaring van de Vlaamse regering stak daar een stokje voor.

Op zondag 4 oktober was het vrouwendag, en dan begeleidden vrouwelijke herders de kudde. Op zondag 11 oktober is er in de omgeving van het Afrika-museum in Tervuren een publieksdag. Op dinsdag 13 oktober zal de tocht eindigen in het Ter Kamerenbos in Brussel. Daar komen internationale delegaties van herders samen en is een ontmoeting gepland met Europarlementairen en wellicht ook met de Eurocommissaris voor Landbouw. Finaal wil de sector immers ook zijn vragen richting Europa aan het beleid kenbaar maken.

Veel positieve aspecten

Wij hebben samen met de initiatief nemende herders Johan en Toon de afgelopen dagen zowel de positieve als de zorgaspecten van het herdersbestaan ten aanzien van diverse beleidsniveaus kunnen verwoorden. Daar gaan we nu verder op in.

Het positieve is dat de herder en zijn schapenbegrazing polyvalent zijn. Schapenbegrazing levert een belangrijke bijdrage aan het beheer van graslanden, heide, natuurgebieden en open landschappen. Zonder menselijke tussenkomst zou er geen heide zijn. Bij terreinbeheer vervangen schapen grasmachines, maaibalken en tractoren, wat op zich milieuvriendelijker is. Zij zorgen ook voor beheer van voor machines moeilijk toegankelijke terreinen.

Schapenbegrazing kan in het kader van natuurbeheersplannen bijdragen aan natuuronderhoud/natuurherstel, en aan realisatie van natuurdoelen, met ontstaan van ‘nieuwe’ natuur. Schapen dragen bij tot het verhogen van de biodiversiteit, door aangepaste begrazingstechnieken enerzijds en door het meedragen en verspreiden van zaden via hun wol.

De herder kan via begrazing meewerken aan landschapscreatie en/of aan het verbeteren van de landschapskwaliteit.

Bij begrazing worden geregeld schapenrassen gebruikt – denk aan heideschapen – die met uitsterven bedreigd zijn. Door hun geschiktheid om ze in te zetten in moeilijke omstandigheden, wordt hier echter een nieuwe toekomst voor deze rassen gecreëerd en wordt zo bijgedragen aan het vrijwaren van de genetische diversiteit.

De herder zelf is daarbij niet alleen dierenhouder, maar ook terreinbeheerder, natuurkenner, ondernemer en voedselproducent. Daarnaast zorgt hij ervoor dat landschappen behouden worden. Zonder begrazing ontstaat er houtopslag en komt men snel tot algemene verbossing.

Deze zomer hebben we meer dan ooit moeten vaststellen dat de klimaatopwarming door de vele natuurbranden desastreuze gevolgen heeft. Jaren van natuurontwikkeling worden op enkele uren of dagen tijd volledig vernietigd. Het beheer van natuurgebieden en bossen zal in de toekomst op een heel andere manier dan tot hiertoe moeten gebeuren, namelijk door op te delen in kavels met brede teeltarme of teeltloze brandgangen tussen de diverse delen. Daar is onmiskenbaar een belangrijke rol voor de schapen weggelegd om de begroeiing in deze brandgangen proactief te verwijderen, zodat de kans op het overspringen van de vlammen tussen de verschillende delen aanzienlijk vermindert.

Maar ook zorgen

Toon Schouteden, herder en voorzitter van de commissie natuur- en landschapsbegrazing binnen de vzw Vlaamse Schapenhouderij (VSH), heeft op 2 oktober bij de goed georganiseerde ontvangst van de kudde door het gemeentebestuur van Heusden-Zolder de zorgen van de Vlaamse herders verwoord.

De bezorgdheden van herders, terreinbeheerders en schapenhouders in het algemeen kunnen in een tiental punten worden samengevat.

Begrazingscontracten van korte duur Begrazingscontracten met een looptijd van 1 of 3 jaar creëren veel onzekerheid en laten niet toe om een stabiele kudde uit te bouwen. Waar moet een herder met zijn kudde heen als een aflopend contract niet wordt vernieuwd? Jonge kandidaat-herders zien hierin een belangrijke rem om op te starten. Waarom niet denken aan langlopende concessies met een begeleidende evaluatiecommissie?

Inspraak in natuurbeheer De herders zijn én kenner van hun dieren én kenner van de natuur; zij vragen een grotere rol en inspraak in het natuurbeheer, waar zij voor zorgen en mee verantwoordelijk voor zijn. Ze stellen vast dat hun natuurkennis door de beherende instanties te weinig gewaardeerd wordt.

Wolvenproblematiek In de wolvenproblematiek zijn er 2 wettelijke aanpassingen nodig. Enerzijds vinden herders de keuringsverplichting van een elektrische weideafsluiting (AREI) langs een openbare weg onrealistisch. Anderzijds vinden ze dat de regelgeving moet aangepast worden, zodat kuddebeschermhonden, zonder herder of verplichte menselijke aanwezigheid, bij de kudde kunnen achtergelaten worden. Het vroegere concept van ‘werkhonden’ moet hier, weliswaar op een diervriendelijke manier, geherdefinieerd worden. Daar is dus wetgevend en regelgevend werk voor nodig.

Voor de wolvenproblematiek is het noodzakelijk dat de overheid tussenkomt in de kosten voor aanschaf en onderhoud van kuddebeschermhonden, in de onkosten voor materialen én voor het extra werk om afsluitingen wolfwerend te maken, en in de onkosten voor onderhoud van de elektrische afsluitingen (geregeld maaien). Als we de recente wolvenschadegevallen zien in de regio boven Antwerpen moet de definitie ‘probleemwolf’ ook scherper omlijnd worden en gevolgd worden door de passende maatregelen.

Codex Dierenwelzijn Wat de Codex Dierenwelzijn betreft kan bij het herderen en bij terreinbeheer aan de straks permanente beschuttingsplicht (vanaf 2029) soms niet voldaan worden. Zo zijn er soms wettelijke conflictsituaties (zoals verbod op constructies) en is beschutting alleen nodig bij extreme weerssituaties (code rood). Dieren moeten niet bepamperd worden.

Stikstofproblematiek Schapen worden ingezet voor natuurbeheer, maar produceren stikstof. Dat leidt tot een impactscore voor deze bedrijven, die zich dikwijls in de nabijheid van natuur bevinden. Dit leidt tot een mogelijke inperking van de omgevingsvergunning en belemmert de bedrijfsgroei voor jonge herders met ambitie. Er is ook een gebrek aan erkende PAS-maatregelen, waarbij de in de sector klassieke potstallen een bijkomend obstakel vormen om emissiebeperkende maatregelen aanvaardbaar en erkend te laten worden.

Klimaatverandering Behoud van goed onderhouden graslanden is belangrijk in het kader van de klimaatproblematiek, gezien graslanden veel CO2 vasthouden. Hoewel het herkauwers zijn die methaan produceren, spelen schapen een belangrijke rol bij het onderhoud van soms moeilijk toegankelijke graslanden. Bij een extensieve begrazing is er een nettopositieve klimaatsimpact van deze begrazing.

Nabegrazing Voor het concept ‘nabegrazing’, waarbij schapen in najaar en winter tijdelijk op percelen van een extern landbouwbedrijf verblijven, zijn er regelgevende beperkingen. Er zou een afwijking moeten komen waarbij de stikstofdepositie bij nabegrazen in najaar en winter niet ten laste komt van het bedrijf waar de dieren tijdelijk vertoeven. Ook is bij nabegrazen permanente beschutting vaak moeilijk te realiseren.

Zeldzame rassen/GLB Begrazen gebeurt frequent met erfgoedrassen, die met uitsterven bedreigd zijn. Vleesrassen zijn voor het herderen in de regel minder geschikt. Om het voortbestaan van deze zeldzame rassen en om de genetische diversiteit te bewaren, moeten deze zeldzame rassen verder voldoende ondersteund worden.

Voor de zeldzame rassen geldt nog sterker dat de duur van begrazingscontracten niet of maar zelden is aangepast aan de looptijd van een subsidieverbintenis voor het houden van een zeldzaam ras. Deze laatste loopt 5 aaneensluitende jaren. Waar moet de herder/schapenhouder naartoe met zijn dieren wanneer het begrazingscontract na 3 jaar afloopt, maar hij of zij het aantal dieren nog gedurende 2 jaren moet houden om aan de subsidievoorwaarden te voldoen ?

Binnen afzienbare tijd start er een nieuw GLB-programma. De herders vragen dat hier met hun specifieke situatie rekening zou gehouden worden. Herders gebruiken zowel landbouwpercelen als natuurgronden. Op deze natuurgronden kunnen in Vlaanderen de hectarepremies echter niet geactiveerd worden, dit in tegenstelling met Duitsland, waar dit wel kan.

Nood aan kleinschalig slachten Het aantal plaatsen in Vlaanderen waar nog schapen mogen of kunnen geslacht worden, is zeer beperkt. Eén slachtmogelijkheid per provincie zou een minimum moeten zijn. Kleinschalig slachten zou ook aan haalbare regels moeten gekoppeld worden, zonder afbreuk te doen aan de voedselveiligheid. We blijven hopen dat er tenminste in Kortenaken kortelings met slachten van schapen kan en mag opgestart worden.

Besluit

Uit alles wat voorafgaat, is duidelijk dat natuur- en terreinbegrazing veel positieve elementen in zich draagt en qua rendabiliteit een quasi noodzakelijke pijler is voor onze grotere schapenbedrijven. Tegelijk zou de stringente regelgeving op heel wat niveaus aan haalbaarheid mogen en moeten winnen. Dat kan vaak door kleine specifieke en doordachte aanpassingen. Het is al bij al duidelijk dat de Herderstocht 2026 wel op zijn plaats is om op al deze pro en contra elementen te wijzen en om de aandacht van de verantwoordelijken te trekken. We bedanken Johan en Toon Schouteden om zich hier ten volle achter te zetten en ook het organisatiecomité en de vele vrijwilligers, die de tocht ondersteunen.

André Calus