Geslachtsbepaling in het ei: "Buiten de EU groeit de belangstelling voor deze technieken"

In ovo-geslachtsbepalingstechnieken worden naar voren geschoven als alternatief voor het doden van eendagshaantjes. Het zijn technieken die broederijen toelaten om het geslacht van het embryonale kuiken in het ei te bepalen, waardoor ze ‘geaborteerd’ kunnen worden voor het uitkomen.

Matthias Corion (MC) en Simão Monteiro Belo dos Santos (SMBS), beiden voormalige doctoraatsonderzoekers rond in ovo sexing aan het Departement Biosystemen van de KU Leuven, houden nieuwe ontwikkelingen in dit onderzoeksgebied nauw in de gaten.

Er zijn technieken beschikbaar (zie kader). Worden ze al op grote schaal toegepast?

MC: In landen waar een verbod geldt, moeten de broederijen investeren in deze technologieën. De grootste uitdaging voor broederijen zijn de extra kosten die gepaard gaan met de geslachtsbepaling van de embryo’s. Toch zien we al behoorlijk wat marktpenetratie: ongeveer 40% van de consumptie-eieren in Europa is afkomstig van leghennen waarvan het geslacht is bepaald. Het groeit echt.

SMBS: Wereldwijd wordt dit jaar het geslacht bepaald van meer dan 250 miljoen broedeieren. Dit komt neer op ongeveer 100 miljoen legkippen die jaarlijks via in ovo-geslachtsbepaling worden geproduceerd. Dat zijn al zeer indrukwekkende cijfers, al staat meer dan drie kwart van de installaties in Europa.

Hangt de groei van het gebruik van deze technieken af van de plannen van de Europese Commissie?

MC: Ik denk het wel. Een uitdaging is dat geslachtsbepaling in het ei de productiekosten van legkuikens verhoogt. Zo exporteren Belgische broederijen legkuikens naar Afrikaanse markten, waar hogere productiekosten hun concurrentievermogen kunnen aantasten. Dat is een van de redenen waarom Belgische broederijen investeringen in deze technologieën wellicht uitstellen in afwachting van meer zekerheid op regelgevingsgebied. Maar ze verkennen de mogelijkheden nu al.

SMBS: Nieuwe broederijgebouwen houden bijvoorbeeld al rekening hiermee door extra ruimte te voorzien voor deze apparaten. Oudere broederijen hebben meestal maar beperkte plaats om deze installaties daadwerkelijk te plaatsen.

Nu, bij iedereen in de EU heerst er enige terughoudendheid, omdat ze ook nog niet weten hoe de Europese wetgeving er precies zal uitzien. Nu al hebben enkele lidstaten heel andere beperkingen en uitzonderingen.

MC: De strengste wetgeving is in Duitsland, waar je de strikte ‘dag 12’-wet hebt en mannetjeskuikens moet grootbrengen als ze niet vóór die dag worden opgespoord en verwijderd, en vervolgens uitkomen. In Frankrijk zijn ze flexibeler: als de mannetjes uitkomen, mogen ze nog steeds geruimd worden. En enkel bij bruine eieren moet het geslacht in het ei bepaald worden, waardoor goedkopere visuele technieken kunnen toegepast worden. Voor witte eieren is er nog geen verplichting.

Een andere reden voor de terughoudendheid is dat de mannelijke kuikens als diervoeder gebruikt worden voor roofvogels, reptielen en andere exotische dieren. Daar is een markt voor, alleen is niet duidelijk hoe groot die precies is. Het kan interessant zijn dat wetgeving enige flexibiliteit biedt om deze zeer waardevolle voedselbron te behouden, maar enkel maar als het echt nodig is.

De Vlaamse regering heeft afgesproken om het doden van eendagshaantjes te verbieden wanneer ‘de geslachtsbepaling van kuikens in het ei haalbaar is voor dag 12 na incubatie’. De technieken bestaan, waarom wordt het uitgesteld?

MC: Economische haalbaarheid is de allerbelangrijkste reden. In België exporteren we veel leghennen, dus we moeten ervoor zorgen dat we onze industrie geen schade toebrengen door het voor die broederijen onmogelijk te maken om nog kuikens te exporteren.

Bij het vaststellen van de drempel van dag 12 speelt de pijnperceptie een rol. Men wil voorkomen dat het embryo pijn voelt als het wordt gedood, maar eigenlijk is er nog geen wetenschappelijke consensus over wanneer embryo’s daadwerkelijk pijn voelen. Dag 12 is een veilige drempel, maar er is een grijze zone tot dag 15. Onderzoek naar embryonale pijnperceptie zou kunnen leiden tot een breder tijdsvenster, wat de broederijen meer flexibiliteit geeft. Later in de broedperiode zijn de embryo’s robuuster, wat de geslachtsbepaling ook veiliger maakt.

SMBS: Politici in België wachten ook op wat de beloofde Europese wetgeving zal zeggen. Dat is gewoon een strategie.

MC: Het is positief dat Vlaanderen toont dat het er werk van wil maken. Ze hebben geïnvesteerd in de ontwikkeling van de technologieën en ze bereiden wetgeving voor. Het toont aan de EU dat Vlaanderen een harmonisatie van de wetgeving op Europees niveau steunt, want er is altijd een risico als je er alleen voor gaat, zoals Duitsland heeft gezien.

Zal EU-wijde wetgeving de economische zorgen van de Belgische broederijen wegnemen?

MC: Binnen Europa wel ja, maar de export naar Afrika zal nog steeds een uitdaging blijven. Voor deze vrouwelijke kuikens is er ook niet direct vervanging, waardoor zelfs de Afrikaanse landen last zullen hebben van een Europees verbod. Eventueel kan er een uitzondering komen voor de kuikens die voor Afrika zijn bestemd, maar het lijkt me moeilijk om vast te leggen. Uiteindelijk wil je hier in België en Europa het dierenwelzijn verbeteren.

Verenigde Staten en Brazilië

Hoe zien jullie in ovo-geslachtsbepalingstechnieken evolueren in de toekomst?

SMBS: De groei zal zich voortzetten. Veel broederijen in de EU hebben al in ovo-geslachtsbepalingstechnologie geïnstalleerd. We zien ook toenemende belangstelling buiten de EU. Er zijn nieuwe broederijen in de VS, Australië en Brazilië die deze technologieën gebruiken.

Bestaande technologieën zullen zich verder ontwikkelen. De nauwkeurigheid zal verbeteren en de tijd die nodig is om testen uit te voeren zal afnemen. De kosten, een zeer belangrijke factor, zullen dalen naarmate er meer innovaties plaatsvinden en naarmate de technologieën op grotere schaal worden toegepast.

Constant duiken er ook nieuwe technieken op, zowel in de wetenschappelijke lectuur als commercieel. Een nieuwe technologie uit Canada beweert bijvoorbeeld op de derde dag na incubatie al het geslacht te kunnen bepalen. We verwachten ook dat nieuwe start-ups als Omegga voet aan de grond zullen proberen te krijgen op de markt.

Maar de heilige graal zou geslachtsbepaling op dag nul van de broedperiode zijn. Voorlopig is het nog wachten daarop.

Waarom investeren broederijen in landen als de VS en Brazilië, waar er geen wetgeving is, in deze technologieën?

MC: In plaats van dat de markt door wetgeving wordt gestimuleerd, is er eerder sprake van een vraag vanuit de markt. In de VS en Australië proberen ze de markt te bespelen met keurmerken, nog voordat er wetgeving is.

In Azië zijn er momenteel nog maar weinig commerciële toepassingen, maar uit wetenschappelijke artikelen en octrooien blijkt dat er veel onderzoek wordt gedaan. Daar lijken ze eendagshaantjes meer vanuit economisch perspectief te benaderen.

Zijn er inderdaad economische redenen om te investeren in in ovo sexing, los van het ethische of wetgevende aspect?

MC: Eventueel kan je overschakelen naar vaccineren terwijl de kuikens nog in het ei zitten, omdat je niet langer onnodig mannelijke kuikens vaccineert die je later toch doodt. Bovendien neemt de efficiëntie toe, omdat je na de geslachtsbepaling ruimte en energie bespaart in de broedmachine.

De vleeskuikensector begint zich ook te verdiepen in in ovo-geslachtsbepaling, omdat het interessant kan zijn om het broedproces te optimaliseren op basis van geslacht. Nu al worden mannelijke en vrouwelijke kuikens in Spanje en Italië apart opgefokt, maar de geslachtsbepaling gebeurt nog na het uitkomen.

Vanaf dat het economisch interessant wordt, kunnen deze broederijen overstappen op in ovo-geslachtsbepaling. Dan kan je een echte bloei zien van deze techniek. De vleeskuikensector is immers veel groter dan die van de leghennenbroederijen.

Ggo’s

Genetisch gemodificeerde eendagshaantjes zouden de volgende belangrijke ontwikkeling kunnen zijn. “Het ggo-gedeelte zit enkel in de ouderdieren”, legt Santos uit. “Het z-chromosoom van de moeder bevat een specifiek gen, dat enkel doorgegeven wordt aan de mannelijke embryo’s. De leghennen zelf bevatten geen enkele aangepaste genen.”

De belangrijkste ontwikkelingen op dit vlak komen uit Australië en Israël. “De Israëliërs voegen bijvoorbeeld een gen toe dat een dodelijk eiwit produceert als je tijdens de incubatie blauw licht op het ei schijnt. De haantjes sterven dan op natuurlijke wijze tijdens dag 3 of 4 na de incubatie.”

De EU heeft na een lange strijd tussen voor- en tegenstanders onlangs ggo’s in plantaardig materiaal toegestaan. Ik kan me voorstellen dat het toestaan van ggo’s bij dieren nog meer omstreden zal zijn.

SMBS: Ggo’s kunnen we inderdaad in de EU niet toepassen, maar voorlopig wordt het buiten de EU ook nog niet commercieel toegepast in de leghennensector, wat me enigszins verbaast. We zullen moeten afwachten wat de gevolgen zijn van een eventuele versoepeling van de ggo-wetgeving binnen de EU. Want de belangrijkste ‘maar’ op dit moment is bioveiligheid met betrekking tot de wilde soorten en dat er een voorraad ouderdieren gekweekt moet worden. Dat vergt een behoorlijke investering, er moeten genoeg consumenten zijn om het terug te verdienen.

MC: Het is aan de genetische bedrijven, Hendrix Genetics of Wesjohann, om te investeren in een ggo-lijn, maar het is een groot risico om die gok te wagen. Gaan consumenten het uiteindelijk accepteren, zelfs als de Europese wetgeving het toelaat en de leghen zelf geen ggo is? Deze bedrijven houden de ontwikkelingen zeker in de gaten, maar veel gebeurt achter de schermen. Voorlopig is het ook voor ons nog afwachten wat er uiteindelijk gaat gebeuren met ggo’s in de legkippenindustrie.

SMBS: Eigenlijk is er ook nog veel onderzoek naar nodig. Ze voegen een sequentie toe die een bepaald eiwit produceert, maar we kennen de gevolgen hiervan op de lange termijn nog niet voor de ouderdieren.

Dubbeldoel

Geslachtsbepaling in het ei is één manier om een einde te maken aan het doden van eendagshaantjes. Zijn er nog andere opties?

MC: Er bestaan dubbeldoelkippen, die tegelijkertijd vlees en eieren produceren, maar niet zo efficiënt als respectievelijk gespecialiseerde vleeskuikens of leghennen. Een andere mogelijkheid is de eendagshaantjes toch opkweken voor hun vlees. Bij beide alternatieven is er echter een duurzaamheidsprobleem. Je zal altijd meer voer nodig hebben voor dezelfde hoeveelheid vlees.

Nee, de enige uitweg uit de impasse rond het doden van eendagshaantjes blijven de in ovo-geslachtsbepalingstechnieken. Uiteindelijk is het volgens de onderzoekers maar een kwestie van tijd voordat deze technieken overal ter wereld ingang vinden. “Beetje bij beetje wordt er vooruitgang geboekt. Er komt uiteindelijk een einde aan het doden van eendagshaantjes in de EU, en als de economische omstandigheden gunstig zijn, volgt de rest van de wereld”, besluit Corion.

Thor Deyaert