Grondwaterwinning in Peer leidt tot juridisch steekspel
Het Europees Hof van Justitie heeft op 22 oktober uitspraak gedaan in een rechtszaak die werd aangespannen door Dryade. Volgens die organisatie betekent de uitspraak dat niet alleen grote, maar ook kleine activiteiten onderzocht moeten worden als ze schade kunnen veroorzaken aan Europees beschermde natuur. De uitspraak kan volgens Dryade gevolgen hebben voor 12.000 grondwaterwinningen in Vlaanderen, maar ook voor gewasbescherming en bemesting. Het kabinet van Vlaams minister van Landbouw en Omgeving Jo Brouns ziet evenwel slechts beperkte gevolgen.
De Europese Habitatrichtlijn beschermt waardevolle natuurgebieden in heel Europa. Activiteiten die deze gebieden kunnen beschadigen, moeten vooraf onderzocht worden op hun gevolgen voor de beschermde natuur. Zo een onderzoek wordt een passende beoordeling genoemd. Volgens het Vlaamse Natuurdecreet is zo'n passende beoordeling alleen verplicht voor activiteiten waarvoor een vergunning nodig is. Voor kleinere activiteiten volstaat vaak een eenvoudige melding bij de overheid. Andere activiteiten zijn zelfs volledig vrijgesteld van een vergunning of melding.
Beoordeling hangt af van risico
Dryade vond dat dit onderscheid in strijd was met de Europese natuurregels. Ook activiteiten waarvoor geen vergunning nodig is, kunnen immers (grote) schade veroorzaken aan beschermde natuur. Het Europees Hof van Justitie bevestigt volgens Dryade met de nieuwe uitspraak dat de mogelijke gevolgen voor de natuur doorslaggevend zijn. Niet de grootte van een activiteit of de vraag of er een vergunning nodig is, maar het risico op schade aan beschermde natuur bepaalt of een passende beoordeling nodig is.
De uitspraak komt er na een rechtszaak die Dryade in 2023 opstartte tegen een grondwaterwinning in Peer. Bij een grondwaterwinning wordt water uit de grond opgepompt, bijvoorbeeld om landbouwgewassen te besproeien. Wanneer te veel grondwater wordt opgepompt, kan de nabijgelegen natuur verdrogen. Voor deze grondwaterwinning was volgens de Vlaamse regels geen vergunning nodig. Een melding bij de overheid volstond. Daardoor moest ook geen passende beoordeling worden uitgevoerd. Dryade betwistte dit en stapte naar de Raad voor Vergunningsbetwistingen. Die stelde hierover een vraag aan het Europees Hof van Justitie.
Niet alle grondwaterwinningen moeten stoppen
Het Europees Hof stelt dat meldingsplichtige activiteiten moeten onderzocht worden als ze mogelijk belangrijke gevolgen hebben voor Europees beschermde natuur. De uitspraak kan volgens Dryade grote gevolgen hebben voor Vlaanderen. Van de ongeveer 34.000 grondwaterwinningen zouden er volgens Dryade zo'n 12.000 mogelijk onderzocht moeten worden op hun gevolgen voor beschermde natuur. Dat betekent niet dat al deze grondwaterwinningen moeten stoppen. Wel moet worden nagegaan of ze, afzonderlijk of samen met andere activiteiten, schade kunnen veroorzaken aan beschermde natuurgebieden. Als belangrijke gevolgen niet kunnen worden uitgesloten, is een passende beoordeling nodig.
Ook voor gewasbescherming?
De impact van het arrest gaat volgens Dryade veel verder dan grondwaterwinningen. De Europese natuurregels gelden immers ook voor projecten waarvoor zelfs geen melding nodig is. Gewasbeschermingsmiddelen kunnen schadelijk zijn voor planten en dieren in nabijgelegen natuurgebieden. Meststoffen kunnen schade veroorzaken, als er te veel stikstof in kwetsbare natuur terechtkomt. In Vlaanderen is voor het gebruik van pesticiden en meststoffen geen afzonderlijke vergunning nodig. Daardoor wordt vaak niet onderzocht welke gevolgen deze activiteiten hebben voor beschermde natuur.
Dryade en 4 andere natuurverenigingen stapten daarom eerder al naar de rechter. Op 15 december 2025 veroordeelde de rechtbank van eerste aanleg in Brussel het Vlaamse Gewest. Volgens de rechtbank heeft Vlaanderen de Europese Habitatrichtlijn niet correct omgezet, omdat het Natuurdecreet alleen een passende beoordeling verplicht voor vergunningsplichtige activiteiten. De minister ging in beroep tegen het vonnis. Het arrest van het Europees Hof bevestigt volgens Dryade het belangrijkste juridische principe achter die eerdere veroordeling: ook projecten waarvoor geen vergunning nodig is, kunnen aan een passende beoordeling onderworpen moeten worden.
Hof aanvaardt vrijstellingen
Op het kabinet van minister van Landbouw en Omgeving Jo Brouns kijkt men met een andere bril naar de uitspraak van het Europese Hof van Justitie. Dit arrest zegt volgens het kabinet niet dat elke grondwaterwinning, bemesting of toepassing van gewasbeschermingsmiddelen voortaan individueel vergunningsplichtig moet worden of aan een passende beoordeling moet worden onderworpen. “Het Hof aanvaardt net dat een systeem van vrijstellingen en drempelwaarden voor vergunningsplichten mogelijk is, zolang dat systeem voldoende waarborgen biedt voor beschermde natuur. Die redenering is op zich niet nieuw – ook in andere rechtspraak (zoals het Stikstofarrest van het Hof van Justitie) komt die redenering naar voren. Het gaat bovendien om een prejudicieel arrest. Het Europese Hof legt de Europese regel uit. Daarna beslist de Belgische rechter over de concrete zaak, op basis van die uitleg”, antwoordt het kabinet in een eerste reactie.
Praktisch onwerkbaar
Het is dus nu aan de Raad voor Vergunningsbetwistingen om in deze concrete zaak te beoordelen wat dit betekent voor de Vlaamse regeling over de vergunningsplicht voor grondwaterwinningen en voor het onderliggende dossier. Op die beoordeling wil de minister niet vooruitlopen. De stelling van Dryade dat nu een hele resem aan andere individuele activiteiten zonder meer aan een zware vergunnings- en beoordelingsprocedure moeten worden onderworpen, klopt volgens het kabinet niet. “Als je die logica zou doortrekken, betekent dat dat elke activiteit met een mogelijke impact op een beschermd natuurgebied individueel moet worden beoordeeld en vergund. Dat zou dan bijvoorbeeld ook gelden voor elke keer je met je auto langs een natuurgebied rijdt. Dat is juridisch, administratief noch praktisch een werkbaar systeem.” Als na de uitspraak ten gronde blijkt dat het Vlaamse systeem bijkomende waarborgen nodig heeft, zal de minister bekijken hoe hij die op een juridisch robuuste en werkbare manier kan inbouwen.
Bij het Algemeen Boerensyndicaat (ABS) maken ze zich zorgen over het arrest van het Europese Hof van Justitie. “Met deze uitspraak en de aansluitende redenering plaats je in gans Vlaanderen, en bij uitbreiding in elk gebied in Europa waar er menselijke activiteit is, een verbodsbord, want alles heeft wel ergens een mogelijk effect op natuur. De vraag die hier moet gesteld worden, is of de habitatrichtlijn en alle verwante verordeningen nog van deze tijd zijn. Die regeling is van mei 1992, de vogelhabitat-richtlijn zelfs van 1979. En we doen nog steeds alsof er in die ruim 30 jaar niks veranderd is en dat het vooral de landbouwsector is die moet oplossen wat door iedereen en alles wordt veroorzaakt, inbegrepen de klimaatsverandering, de bevolkingsgroei met bijhorend ruimtebeslag en de noodzaak om de bevolking van goedkoop voedsel voorzien”, zei Mark Wulfrancke van ABS.
Strategische sector wordt verketterd
“Dryade zet druk op de bevoegde minister. Dat is fout. Europa, en zeker Vlaanderen, kunnen zich dit dure wensbeleid met onhaalbare doelstellingen niet langer veroorloven. De stresstest die aangekondigd is, samen met de evaluatie van de instandhoudingsdoelstellingen, is het uitgelezen moment om dit aan te pakken”, besloot Mark Wulfrancke van ABS.
