EU schiet veel te traag in actie bij aan aanpakken van PFAS, waarschuwt Europese Rekenkamer
De Europese Unie schiet veel te traag in actie om het probleem van de PFAS of 'eeuwige chemicaliën' die zich ophopen in mens en milieu aan te pakken. Dat concludeert de Europese Rekenkamer, die de EU en de lidstaten op 18 november oproept om zich over die ‘tikkende tijdbom’ te buigen. Groen en Vooruit roepen na publicatie van het rapport op tot een PFAS-verbod.

PFAS zijn stoffen die zeer goed bestand zijn tegen hitte, water of vet, en die gebruikt worden in veel alledaagse producten zoals pannen met een antiaanbaklaag, waterdichte kleding of voedselverpakkingen, maar zijn ook te vinden in sommige pesticiden. Ze worden echter in verband gebracht met ernstige gezondheidseffecten, waaronder kanker en hormonale verstoringen. En zoals hun bijnaam, de ‘eeuwige vervuilers’, al aangeeft, breken ze extreem langzaam af en verdwijnen ze zo goed als nooit, aldus Joëlle Elvinger, lid van de Rekenkamer dat bevoegd is voor het rapport.
De EU was een van de eerste om in 2006 wetgeving aan te nemen over het onderwerp, maar dat kader is niet op hetzelfde tempo geëvolueerd als de omvang van het probleem: de meeste van de duizenden PFAS zijn niet opgenomen in het huidige regelgevingssysteem, Reach.
Het duurt gemiddeld 5 jaar om één enkele PFAS te beperken, en zelfs wanneer een stof wordt verboden wordt die onmiddellijk vervangen door een andere, aldus Elvinger. In de praktijk zijn er veel PFAS op de markt zonder dat er gegevens beschikbaar zijn die aantonen dat ze niet giftig zijn.
Om af te stappen van de ‘stof-per-stof’-aanpak, hadden 5 landen (Duitsland, Denemarken, Nederland, Zweden en Noorwegen) begin 2023 een ontwerp voor een ‘universele beperking’ op de tafel gelegd, dat de volledige PFAS-familie wereldwijd moest verbieden. Maar de complexiteit van dat megadossier verlamt de actie die kan worden ondernomen. De evaluatie ervan neemt jaren in beslag en in de tussentijd is er op Europees niveau geen enkele andere procedure opgestart. “We weten nog altijd niet of dat verbod er gaat komen”, aldus Elvinger. De Rekenkamer roept de Commissie op om tegen eind 2027 de knoop door te hakken.
Water en voedsel
De Rekenkamer heeft zich toegespitst op drinkwater en voedsel, aangezien de meeste Europeanen via die weg aan PFAS worden blootgesteld. De auditors stelden vast dat de Commissie de toegestande limieten in voedsel niet hadden aangepast, zelfs wanneer daarover wel gegevens beschikbaar waren.
Wat water betreft zijn de limieten gebaseerd op bewijsmateriaal van 2017, en zijn ze sindsdien niet meer herzien. Bijna een derde van de EU-landen hebben zelf striktere limieten vastgelegd, al doet Vlaanderen dat niet.
De Rekenkamer drukt ook haar bezorgdheid uit dat trifluorazijnzuur (TFA), een residu van PFAS-pesticiden, de meest aanwezige ‘eeuwige vervuiler’ is geworden in het drinkwater en het milieu. Die stof, die erg mobiel en hardnekkig is, ontsnapt echter aan elke vorm van geharmoniseerde limiet of controle voor voedsel. Een steekproef ontdekte bijvoorbeeld vorig jaar hoge concentraties TFA in Belgische graanproducten.
Tot slot wijst de Rekenkamer op ernstige tekortkomingen in de controles die de lidstaten moeten uitvoeren. Een derde geeft aan geen gerichte controles uit te voeren om te controleren op de naleving van de Europese PFAS-regels.
De kosten voor de gezondheidszorgen gelinkt aan de blootstelling aan PFAS, worden geraamd op 52 tot 84 miljard euro per jaar.
Brede beperking
In maart nog had het Europees agentschap voor chemische stoffen (ECHA) een ‘brede beperking’ van PFAS aanbevolen in de EU, op ‘gerichte uitzonderingen’ na. De vraag is echter hoe ver de wetgeving moet gaan, aangezien de industrie waarschuwt dat sommige producten onvervangbaar zijn in specifieke toepassingen (medische hulpmiddelen, elektronica, batterijen...) en uitzonderingen vraagt. Tegen het einde van het jaar wordt een studie verwacht over de socio-economische effecten van anti-PFAS-maatregelen.
De Europese Commissie zegt in een reactie aan Belga dat ze de uitfasering van PFAS wil versnellen om de gezondheid en het milieu te beschermen, en er tegelijkertijd over wil waken dat het concurrentievermogen van de Europes industrie behouden blijft. Ze wil de stoffen verbieden in consumptiegoederen zoals cosmetica, voedselverpakkingen of outdoorkleding, maar wil ‘strikt omkaderde’ afwijkingen behouden voor sommige toepassingen die als cruciaal worden beschouwd, in afwachting van alternatieven.
Ze benadrukt nog dat ze haar ontwerp voor een algemene beperking zal indienen zodra ze het ECHA-rapport over de socio-economische impact heeft ontvangen.
PFAS-productiestop
Na publicatie van het rapport roept Groen op 18 november op om onmiddellijk PFAS of eeuwige chemicaliën te verbieden. “Al jaren weten we dat PFAS zich ophopen in onze bodem en ons water en zo ook in ons lichaam terechtkomen. In dit rapport wordt bevestigd dat de huidige regelgeving niet volstaat. Dat moet de Europese Unie aanzetten tot een onmiddellijke en verregaande uitfasering van PFAS”, reageert Vlaams Parlementslid Mieke Schauvliege. Oppositiepartij Groen dringt al jaren aan op een PFAS-productiestop en een onmiddellijk verbod van PFAS-houdende pesticiden in drinkwatergebieden.
Ook in Vlaanderen zijn de gevolgen voelbaar, aldus de partij. In 2024 lag zo bijna een kwart van de stalen drinkwater boven de gezondheidsstreefwaarde.
De FOD Volksgezondheid berekende eerder al dat de PFAS-vervuiling ons miljarden kost in gezondheidskosten, sanering en drinkwaterzuivering, aldus Schauvliege. “Denk maar aan waterbedrijven: zij moeten hierdoor fors investeren in extra zuiveringsinstallaties. Die kost zal via de waterfactuur bij de Vlaming terechtkomen, niet bij de vervuilers.”
Naast een totaalverbod wil Groen dat de gezondheidsimpact van nieuwe stoffen veel beter bestudeerd wordt voor ze op de markt komen. “Voor Groen is het duidelijk: met een aanpak stof per stof verliezen we de race tegen de klok. Europa moet vaart zetten achter het universele PFAS-verbod en haar procedures voor markttoelating voor chemische stoffen verstrengen”, aldus Schauvliege.
Groen voegt nog toe dat Vlaanderen zich niet mag verstoppen achter Europa, en net als andere lidstaten op eigen initiatief strengere grens- en richtwaarden moet invoeren ‘op basis van de huidige stand van het bestaande wetenschappelijke onderzoek, met de gezondheid van mensen als vertrekpunt, niet op basis van wat de industrie goed uitkomt’.
Niet aan zijlijn toekijken
Ook meerderheidspartij Vooruit roept Vlaams minister van Omgeving Jo Brouns (CD&V) op om ‘voluit zijn rol te spelen in Europa’. “Vlaanderen is bijzonder zwaar getroffen door PFAS-vervuiling. Net daarom hebben we er alle belang bij om in Europa voorop te lopen in de strijd tegen PFAS. Vlaanderen moet niet aan de zijlijn toekijken, maar mee de kop trekken van het Europese peloton”, zegt Vlaams Parlementslid Hannes Anaf, in de vorige legislatuur voorzitter van de PFAS-onderzoekscommissie.
Hij roept Brouns op om dringend werkt te maken van 3 absolute priorteiten uit het Vlaams regeerakkoord: een Europees PFAS-verbod dat een zo breed en ambitieus mogelijke uitfasering oplegt, een versnelde uitfasering van PFAS-pesticiden om ons water en onze voeding te beschermen en de oprichting van het PFAS-sectorfonds. “Daarmee laten we vervuilers mee betalen voor de schade die ze veroorzaken en de saneringen die moeten volgen”, aldus Anaf.





