Papavers: bloemen van een wrede schoonheid
‘In Flanders fields the poppies blow, between the crosses row on row…’ : met deze aangrijpende openingsregels uit het beroemde oorlogsgedicht van John McCrae werd de klaproos het symbool van de gesneuvelden van de Eerste Wereldoorlog. Er werd echter al veel eerder een verband gelegd tussen de wreedheden van de oorlog en de fragiele schoonheid van de klaproos. Die lijkt de merkwaardige eigenschap te hebben om juist op plaatsen van geweld en verwoesting als teken van hoop te verschijnen.
Een verslag uit de 17de eeuw vermeldt een veldslag tijdens de Negenjarige Oorlog tussen Frankrijk en de Nederlanden, waarbij meer dan 20.000 soldaten omkwamen. Daarin staat dat, toen het geweld verstomd was, het slagveld rood kleurde van de klaprozen. Ook tijdens de Napoleontische oorlogen, aan het begin van de 19de eeuw, viel herhaaldelijk op dat velden waarop hevig gevochten was, nadien bloedrood kleurden van de klaprozen. Het meest frappant was echter de massale verschijning van de bloem tijdens de Eerste Wereldoorlog. Op de kapotgeschoten en omgewoelde akkers van Vlaanderen, langs de randen van de loopgraven en op de haastig aangelegde graven van gesneuvelde soldaten, verschenen ontelbare klaprozen.
Botanisch
Botanisch behoren papavers tot de papaverfamilie (Papaveraceae), een relatief kleine plantenfamilie met een 250-tal soorten. Het geslacht Papaver is met zijn 70 soorten veruit het grootste en omvat zowel eenjarige, tweejarige als vaste planten. Papavers komen van nature voor in grote delen van Europa en Azië, vooral op het noordelijk halfrond. Kenmerkend is hun voorkeur voor verstoorde, omgewoelde grond. Bovendien ontwikkelen de bloemen zich volledig verborgen in de knop, om zich vervolgens in enkele minuten te ontvouwen tot opvallende, felgekleurde bloemen. Die combinatie van een plotselinge bloei en een voorkeur voor recent verstoorde bodems verklaart waarom klaprozen zo vaak en massaal verschijnen op voormalige slagvelden, bouwterreinen en andere omgewoelde gronden. Van de 70 soorten zijn er bij ons slechts een viertal die interessant zijn als tuinplant en die voldoende beschikbaar zijn.
IJslandse papaver (‘Papaver nudicaule’)
Ondanks haar naam is de IJslandse papaver niet afkomstig uit IJsland, maar uit bergachtige streken van Azië. Oorspronkelijk waren de bloemen van deze soort geel. De planten die tegenwoordig onder deze naam worden verkocht, zijn meestal het resultaat van kruisingen tussen verschillende nauw verwante soorten. Ze vormen compacte planten met bloemen in vrijwel alle tinten geel, oranje, rood, roze en wit. Sommige cultivars hebben zachte pasteltinten, andere juist opvallend felle kleuren.
Botanisch zijn IJslandse papavers tweejarig, maar in de praktijk worden ze vaak als kortlevende vaste planten of als eenjarige zomerbloeiers behandeld. Ze worden dan in de winter gezaaid in een verwarmde serre, worden in het voorjaar verhandeld en zullen nog hetzelfde jaar bloeien. Zelf ter plaatse zaaien doen we het best in het begin van de zomer op een goed voorbereid en fijngemaakt zaaibed. Probeer het fijne zaad zuinig te zaaien, en dun de zaailingen nadien fors uit, want de plantjes hebben voldoende ruimte (15 x 15 cm) nodig voor hun ontwikkeling. In tegenstelling tot de andere papaversoorten laten ze zich goed verplanten. In het najaar of het vroege voorjaar kunnen ze dan op hun definitieve bestemming uitgeplant worden, waar ze onafgebroken zullen bloeien van mei tot juli.
Oosterse papaver (‘Papaver orientale’)
Wie spectaculaire bloemen zoekt, komt al snel uit bij de Oosterse papaver. Deze vaste plant vormt stevige pollen met diep reikende wortels en produceert in mei en juni enorme bloemen die soms meer dan 15 cm breed worden. Deze papavers verdragen geen zware, natte gronden en gaan met hun verdikte wortels diep in de grond op zoek naar water. Na de bloei sterft de plant bovengronds af. In het najaar verschijnt een nieuw bladrozet. Dat ontwikkelt zich in het voorjaar verder, zodat de plant tegen de zomer opnieuw kan bloeien. Geef hem dus ook in de tuin een zonnige standplaats op een goed gedraineerde grond. Plant deze papavers in het vroege najaar of het voorjaar in een voldoende ruim plantgat, zodat de dikke wortels mooi recht in de grond zitten.
De vermeerdering van deze soort gebeurt het best door de plantenpollen op het einde van de zomer, als de nieuwe bladrozet verschijnt, uit te graven en door ze te scheuren in nieuwe jonge plantjes. Van de Oosterse papaver zijn er heel wat mooie en rijk bloeiende cultivars op de markt in verschillende hoogtes (30 tot meer dan 100 cm), gevlekte of ongevlekte, met kleuren in alle tinten rood, roze, oranje en wit.
Klaproos (‘Papaver rhoeas’)
Klaprozen zijn eenjarig en moeten dus ieder jaar opnieuw uitgezaaid worden. Omdat ze grote hoeveelheden zaad produceren, is de kans echter groot dat ze zichzelf gaan uitzaaien en dat ze jaar na jaar op dezelfde plek verschijnen. Zaai papavers op een plek in de volle zon en zorg ervoor dat de grond voldoende doorlatend is. Werk voldoende verteerde koemest of compost door de grond, want ze gedijen niet goed op te zware en te natte bodems. Zaai ze in de lente voor zomerbloei of in het najaar voor bloei vanaf mei. Dun de zaailingen geleidelijk uit tot ze 30 cm uit elkaar staan. Verplant ze echter niet, want daar houden klaprozen niet van.
In elk klaprozenveld zijn bloemen te vinden die afwijkend zijn van kleur, tussen de felrode bloemen zit altijd wel een iets minder felgekleurde bloem of zelfs een volledig witte. Door doelgerichte selectie slagen de zaadhuizen erin om hun eigen mengsels met afwijkende bloemen, qua kleur en/of vorm, op de markt te brengen. Zo zijn er mengsels op de markt met half gevulde bloemen, bloemen in pasteltinten of met gekleurde en gefranjerde randen.
Slaapbol (‘Papaver somniferum’)
Van een plant met een reputatie gesproken. Hoewel de slaapbol eerst bekend was om de productie van maanzaadolie, werden al spoedig de pijnstillende en verslavende eigenschappen van deze plant ontdekt. Het melksap van papaverbollen is de leverancier van opium, een stof die een 40-tal alkaloïden bevat, waaronder morfine, codeïne, papaverine en narcotine. De zaden van de slaapbol, beter bekend als maanzaad, zijn dan weer totaal onschuldig en worden onder andere gebruikt om broodjes te versieren en op smaak te brengen.
Kenmerkend voor deze goede tuinplant met vele prachtige cultivars is dat per plant slechts 1 stengel en dus ook slechts 1 bloem voorkomt. De slaapbol stelt dezelfde eisen aan zijn omgeving en wordt op dezelfde manier gezaaid als klaprozen, maar zaait zichzelf, in gunstige omstandigheden, veel makkelijker uit dan de klaproos. De slaapbol zal dus vaak jaar na jaar vanzelf terugkomen in de tuin. Er is een heel grote verscheidenheid aan ondersoorten en cultivars. De bloemen waren oorspronkelijk wit of lila, maar zijn er nu in allerlei kleuren van donkerpaars, bijna zwart tot rood, roze en wit. De vorm van de bloem varieert van enkel tot gevuld en pioenbloemig en de kroonbladeren kunnen gefranjerd, gaaf of ingesneden zijn.
