Onze noorderburen trokken op woensdag 29 oktober naar de stembus voor vervroegde parlementsverkiezingen, na de exit van Geert Wilders uit de regering van premier Dick Schoof. Meteen na de sluiting van de stembureaus voorspelde een eerste exitpoll dat D66 nipt de grootste partij zou worden met 27 zetels, op de voet gevolgd door de PVV met 25 zetels.
Alles wat vorige regering niet was
Nnaarmate het aantal getelde stemmen binnenliep, werd het verschil echter kleiner en speelden D66 en de PVV haasje-over. Uiteindelijk strandden beide partijen op 26 zetels en werd D66 de grootste partij, met een verschil van slechts 28.455 stemmen. Geert Wilders noemde de uitslag ‘een fors verlies’. Bij de vorige verkiezingen haalde zijn partij nog 37 zetels.
Volgens VRT NWS-journalist Jeroen Reygaert de populariteit van de D66-leider Rob Jetten tijdens de verkiezingscampagne. “Hij had een positieve boodschap en maakte er een soort tweestrijd van met Wilders: ‘Ik ben het positieve verhaal versus Wilders is het verhaal van afbraak’. Jetten gaat al lang mee in de Nederlandse politiek. Onlangs nam hij deel aan het ook in Nederland populaire tv-programma De slimste mens ter wereld. “Nederland snakt gewoon naar iets anders en hij is alles wat de vorige regering niet was”, aldus Reygaert.
Boerenpartij BBB verloor fors
De populistische BoerBurgerBeweging (BBB), die in de ontslagnemende regering met Femke Wiersma de minister van Landbouw leverde, kon niet bevestigen en zakt van 7 naar 4 zetels. Ze blijft echter de op één na grootste partij in de Senaat. Hoewel de BBB kiezers van de PVV en NSC – Nieuw Sociaal Contract, de gewezen regeringspartij van Pieter Omtzigt, die net als haar oprichter geheel uit de Tweede Kamer verdween – naar zich toe wist te trekken, bleven veel kiezers die in 2023 op de BBB hadden gestemd thuis. Ook verloor de partij stemmen aan VVD, D66 en aan het populistisch-rechtse JA21.
In een eerste reactie noemde BBB-lijsttrekker Caroline van der Plas de verkiezingsuitslag ‘waardeloos’. “Het doet veel pijn. We weten hoeveel mensen zich hebben ingezet om de BBB groot te houden. Maar de BBB is geen eendagsvlieg. Door hard te werken, hebben we een vaste plek in de Nederlandse politiek verworven.” De BBB-leider zegt met 4 zetels nog altijd een stevige fractie over te houden in de Tweede Kamer. “Politiek kost tijd. Het is geen sprint, maar een marathon.”
In de komende formatie zal BBB blijven meewerken aan oplossingen. “Maar ons past bescheidenheid. We blijven opkomen voor boeren en vissers, het platteland en de Nederlandse culturele waarden en normen”, benadrukt Van der Plas.
Linkse alliantie verliest
Het christendemocratische CDA won stevig, terwijl de rechts-liberale partij VVD standhield. De GroenLinks-PvdA-alliantie van gewezen Eurocommissaris Frans Timmermans verloor 5 zetels (van 25 naar 20) en eindigde op een teleurstellende vierde plaats. Timmermans werd als partijleider intussen opgevolgd door GroenLinks-kopstuk Jesse Klaver.
De Partij voor de Dieren kon standhouden, maar blijft klein. D66 vormde tijdens de campagne een uitzondering op veel andere partijen: hoewel veel kiezers nog steeds sterk klimaatbewust zijn, legde de partij zelf minder nadruk op klimaat- en milieuthema’s dan bij eerdere verkiezingen. In plaats daarvan streefde ze ernaar om meer gematigde kiezers aan te trekken.
Kansen voor het oprapen
“Of Nederland eindelijk de stikstofcrisis en de bredere landbouw- en milieucrisis kan aanpakken, hangt grotendeels af van de acceptatie van krachtiger en effectiever beleid door VVD en CDA”, reageert Jeroen Candel, expert landbouwbeleid bij de WUR (Wageningen University & Research). “In hun verkiezingsprogramma’s wilden beide partijen vooralsnog niet verder gaan dan de vrijwillige uitkoop van landbouwbedrijven. Vermits de woningcrisis een centraal thema was in de campagne – en stikstofregels een belangrijke belemmering vormen voor de bouw – kan er een nieuw momentum voor verandering ontstaan. De coalitiebesprekingen zullen wellicht tijd kosten. Maar 1 ding is zeker: het Nederlandse landbouw-, klimaat- en voedselbeleid staat – opnieuw – op een kruispunt”, aldus Candel.
Grillige kiezers
Bram Van Hecke, voorzitter van Jong cd&v en huidig kabinetsmedewerker van Vlaams landbouwminister Jo Brouns (cd&v), vindt dat de Nederlandse verkiezingsuitslag vooral de grilligheid van het electoraat bewijst. “De Nederlandse verkiezingen zijn zoals gewoonlijk bijzonder onvoorspelbaar en volledig gestuurd door de peilingen van de voorbije 2 weken. De bokkensprongen die de Nederlandse kiezer maakt, zijn onnavolgbaar.”
Hoe moet het nu verder?
De officiële uitslag van de verkiezingen wordt pas op 7 november bekendgemaakt, maar volgens het Nederlandse persbureau ANP kan D66 niet meer worden ingehaald. Tweede Kamervoorzitter Martin Bosma (PVV) ontving op 4 november de politieke leiders van de diverse partijen om een verkenner aan te duiden. Die zal aan alle partijen vragen welke coalitie ze mogelijk zien.
Rob Jetten wil zo snel mogelijk starten met de vorming van een nieuwe regering die het ‘brede politieke midden’ vertegenwoordigt. Vermits de PVV door veel partijen is uitgesloten als regeringspartner, is er maar 1 meerderheidsvariant van 4 partijen mogelijk: D66, VVD, GroenLinks-PvdA en CDA. Deze partijen hebben straks 86 van de 150 zetels in de Tweede Kamer. Deze combinatie ‘door het midden’ heeft ook de voorkeur van Jetten, die dus het voortouw mag nemen om een kabinet te gaan vormen. Dan moet hij wel eerst de VVD zover krijgen om de tegenzin tegen regeren met GroenLinks-PvdA te laten varen.
Belga/NOS/JVB
